X

اقليم وويژگيهای طبيعی استان

اقليم و ويژگی های طبيعی استان زنجان


تنوع آب و هوايی استان زنجان سبب شده که اين منطقه چهارفصل بوده و ظرفيت های بالايی در زمينه گردشگری طبيعی داشته باشد. به سبب شرايط خاص آب و هوايی منطقه؛ طارم استان زنجان را هندوستان ايران می دانند. چشمه های آب معدنی، رودخانه های متعدد دايمی و فصلی، جنگل ها و آبشارهای زيبای داخل جنگل ها، روستاهای ييلاقی و زيبايی که در دره های ارتفاعات طارم واقع شده اند؛ اين منطقه را به پر جاذبه ترين ناحيه طبيعی استان زنجان تبديل کرده است. 

 

 

شهرستان خرم دره نيز که از آن به عنوان يک باغ شهر ياد می شود، با اتکا به سرسبزی و باغ های پرشمار خود يکی ديگر از مناطق گردشگری اين استان محسوب می شوند. به طور کلی ارديبهشت، خرداد و تيرماه بهترين ماه های مسافرت به استان زنجان هستند. هيچ توصيفی از سرسبزی و زيبايی طبيعت زنجان در اين ماه ها کامل نيست و مناظر بديع اين فصل را در زنجان فقط بايد ديد. 

تفاوت آب و هوايی در نواحی مختلف استان زنجان را می توان به خوبی در يک زمان در قسمت های شمالی، مرکزی و جنوبی استان مشاهده کرد. مهم ترين منبع آب های سطحی در استان زنجان رودخانه های دايمی و فصلی هستند.


آب و هوای استان زنجان

 

استان زنجان به لحاظ داشتن تنوع نقاط ارتفاعی از يک سو و از سوی ديگر تاثيرپذيری از چند توده هوايی خزری، مديترانه ای و صحرای مرکزی، صاحب اقليم ها و اکوسيستم های متنوعی شده است. با وجود اين که اين استان يکی از استان های سردسير و کوهستانی شمال باختری کشور به شمار می آيد؛ از اکوسيستم های فراوان دشتی، بيابانی، تالابی و رودخانه ای، جنگلی، درختچه ای، کوهستانی مرتفع و تپه ماهوری نيز بی نصيب نمانده است.

اين استان در بيش تر از 70 درصد از مناطق خود آب وهوای نيمه خشک فراسرد و در 30 درصد باقی مناطق از تنوع اقليمی و آب و هوايی برخوردار است. ميزان بارندگی سالانه استان زنجان حدود 323 ميلی متر برآورد شده است. ارديبهشت، خرداد و تيرماه بهترين ماه های مسافرت به استان زنجان هستند. هيچ توصيفی از سرسبزی و زيبايی طبيعت زنجان در اين ماه ها کامل نيست و مناظر بديع اين فصل را در زنجان فقط بايد ديد. تنوع آب و هوايی و تغييرات ارتفاع از 500 متر در سواحل رودخانه قزل اوزن در ناحيه طارم تا ارتفاعات بيش از 3000 متر در انگوران تغييرات دمايی و آب و هوايی زيادی را در نقاط مختلف به وجود آورده و سبب پديد آمدن چشم اندازهای مختلفی در منطقه شده است.

تفاوت آب و هوايی در نواحی مختلف استان زنجان را می توان به خوبی در يک زمان در قسمت های شمالی، مرکزی و جنوبی استان مشاهده کرد. اين تنوع آب و هوايی و توپوگرافی سبب پيدايش جوامع زيستی گياهی و جانوری متنوعی در منطقه شده و محيط طبيعی استان زنجان را غنای خاصی بخشيده است.

 

رودخانه ها، چشمه هاو آبشارهای استان زنجان

 

مهم ترين منبع آب های سطحی در استان زنجان رودخانه های دايمی و فصلی هستند. رودخانه های قزل اوزن ، زنجان رود ، ابهررود و شاهرود را می توان مهم ترين رودهای دايمی اين استان دانست.


رودخانه سفيد رود يا قزل اوزن

 
 

رودخانه قزل اوزن علاوه بر اهميت اقتصادی بالايی که دارد به دليل پرآبی، زيبايی و طولانی بودن مسير خود يکی از مهم ترين روخانه های زنجان است که در زمينه جاذبه های گردشگری نيز اهميت زيادی دارد. به برکت آب فراوان باغ های زيبا و سرسبز بسياری در مسير اين رودخانه به وجود آمده که منظره بسيار زيبايی به حومه شهر زنجان داده است به طوری که در تمام سفرنامه های جهانگردان و مستشرقين از اين رودخانه و زيبايی و سرسبزی مناطق اطراف آن ياد شده است. 

 

مسير رودخانه قزل اوزن يکی از مهم ترين گردش‌گاه های اهالی زنجان و مناطق اطراف آن يکی از باصفاترين استراحتگاه های مسافران مسير شمال باختر کشور است. سفيدرود يا قزل اوزن يکی از مهم ترين، بزرگ ترين و مشهورترين رودخانه های ايران و يک رود دايمی به درازای 765 کيلومتر و شيب متوسط 3/0 درصد است که از آبخيزهای 30 کيلومتری شمال باختری سنندج، دهستان مارال (استان کردستان) سرچشمه می گيرد.

ارتفاع سرچشمه اين رودخانه 2300 متر و ارتفاع ريزشگاه آن 25- متر است.اين رودخانه در ابتدای سرچشمه خود چم هانه گلان نام داشته و مسير حرکت آن شمالی است. پس از طی کردن حدود 10 کيلومتر و مخلوط شدن با چندين رودخانه و ريزابه، به نام های خنجره، گومرش و چم بناسوره، با نام جديد قزل اوزن به سمت شمال خاوری متوجه می شود. به طور کلی سفيدرود يا قزل اوزن از استان های کردستان، زنجان، آذربايجان خاوری و گيلان عبور می کند. رودخانه قزل اوزن در مسير خود ضمن مخلوط شدن با ريزابه های بسيار با پيچ و خم های متعدد از شهرستان سنندج خارج شده و به دهستان نجف آباد در محدوده شهرستان بيجار وارد می شود. پس از عبور از اين دهستان در روستای زرده کمر با چم زر مخلوط می شود. در روستاهای قاسم آباد و علی آباد با رودخانه های يول کشتی و شوراب درهم آميخته و متوجه خاور می شود.

اين رودخانه پس از پيمودن مسيری نسبتاً طولانی با خروج از شهرستان بيجار وارد محدوده شهرستان خدابنده (قيدار) می شود. در شهرستان خدابنده از دهستان قشلاقات افشارعبور می کند و با ريزابه های بسياری از جمله شور، چسب و تلوار مخلوط شده و به روستای محمدآباد وارد می شود. در اين روستا تغيير مسير داده و به سمت شمال منحرف می شود. پس از دور زدن کوه شينه داغ و مخلوط شدن با رودخانه خوزان راه اتومبيل‌ رو زنجان - بيجار را قطع کرده، با رودخانه خويين مخلوط شده و رو به سوی شمال باختری به دهستان انگوران در محدوده شهرستان زنجان وارد می شود. در اين ناحيه با رودخانه های لجام گير و انگوران چای درهم آميخته و پس از آن وارد شهرستان ماه نشان می شود.

اين رودخانه پس از وارد شدن به ماه نشان از مرکز اين شهرستان عبور کرده و با رودخانه های دربند، قلعه چای و تلخه رود در هم آميخته و به دهستان چايپاره وارد می شود. در اين دهستان ابتدا با زنجان چای و سپس با آجی چای مخلوط شده و به شهرستان ميانه از محدوده استان آذربايجان خاوری وارد می شود. در اين قسمت مسيری را به موازات خط آهن تهران - تبريز می پيمايد و در ايستگاه پل دختر وارد دره قافلانکوه می شود. در ادامه مسير خود از چندين روستا در استان آذربايجان خاوری عبور می کند و با رودخانه گرمی و آرپاچای در شهرستان خلخال (در محدوده استان اردبيل) مخلوط می شود. با ورود به دهستان خورش رستم با رودخانه کندرچو و شاهرود مخلوط شده و به محدوده شهرستان طارم وارد می شود. در اين شهرستان با رودخانه های آب بر، آب لار، آق روی چای و لوان چای مخلوط می شود و در نهايت به درياچه سد سفيد رود می ريزد.

قزل اوزن پس از مخلوط شدن با رودخانه شاهرود به سفيد رود تغيير نام داده، رو به سوی شمال خاوری جريان يافته و وارد محدوده شهرستان رودبار می شود. در اين منطقه با ريزابه های متعدد بزرگ و کوچک درهم آميخته و پس از عبور از دهستان رستم آباد به دهستان سنگر در محدوده شهرستان رشت وارد شده و کم کم پهنه بستر آن گسترده تر می شود. رودخانه سفيد رود در اين منطقه روستاهای زيادی را مشروب ساخته و به دشت گيلان که از آبرفت‌های همين رودخانه پديد آمده است، وارد می شود. وسعت دلتای سفيدرود که بيش از 1250 کيلومتر مربع است، از دشت گيلان آغاز می ‌شود و نخستين شاخه آن که خمام‌ رود نام دارد در همين منطقه از آن جدا می شود.

سفيد رود در دلتای خود به سوی شمال جريان می ‌يابد و در روستای پاشاکی با ديسوم‌ رود مخلوط شده و به دهستان کوچصفهان وارد می ‌شود. در همين محل شاخه ديگری که نورود نام دارد از آن منشعب شده و به سوی آستانه اشرفيه روان می ‌شود. در اين شهر تغيير جهت داده و با چند پيچ و تاب به سوی شمال رهسپار می ‌شود و سرانجام در شمال منطقه کياشهر به دريای خزر می ريزد. همجواری کناره های رودخانه قزل اوزن با جاده اصلی تهران - تبريز زمينه استفاده گردش‌گاهی از اين رودخانه را افزايش داده است و همچنين عبور اين رودخانه بزرگ و زيبا از چندين استان و ده ها شهر، بخش، دهستان و روستا سبب رونق و آبادانی مناطق عبوری آن شده است و معمولا به عنوان گردش‌گاه اهالی از آن ها استفاده می شود.

رودخانه قزل اوزن نه تنها برکت و آبادانی را به استان زنجان هديه کرده، بلکه کشتزارها و باغ های سرسبز کناره های آن جلوه بسيار زيبايی را در طول چهار فصل به نمايش می گذارند و دوستداران طبيعت را به سوی خود جذب می کنند. همين امر بر ارزش های توريستی رودخانه قزل اوزن در کنار ارزش های اقتصادی آن تاکيد می کند.

 

رودخانه زنجان رود

 

يکی از مهم ترين رودخانه های استان است که در شهرستان های ابهر و زنجان جاری می باشد. اين رودخانه دايمی که 142 کيلومتر طول داشته و ارتفاع سرچشمه آن 1780 متر است، از آبخيزهای دهستان سلطانيه در 38 کيلومتری خاور زنجان سرچشمه گرفته و دره پهناور زنجان رود را به سوی شمال باختری طی می کند. اين رودخانه از جنوب شهر زنجان عبور می کند و پس از مشروب کردن روستاهای مشک آباد، نيماور، بناب، ديزج، خانه بران و ساليان از جنوب شهر زنجان گذشته و به موازات راه اتومبيل رو و راه آهن زنجان - ميانه به سوی شمال باختری به جريان خود ادامه می دهد. در اين مسير روستاهای کوشکان والارود، خرم پی و برخی روستاهای ديگر را سيراب کرده و در نهايت به روستای سرچم پايين می رسد. در اين روستا به سوی باختر تغيير مسير داده و پس از سيراب کردن روستاهای چوروک، الوارلو، گوگلان و رجين در 3 کيلومتری باختر روستای رجين به قزل اوزن می ريزد. ارتفاع ريزشگاه اين رودخانه 1100 متر، شيب متوسط آن 5/0 درصد و حوزه آن دريای خزر است


ابهر رود

 

مهم ترين رودخانه جاری در سرتاسر شهرستان ابهر و شريان حياتی اين منطقه است. اين رود شاخه ‌ای از رودخانه شور فشاپويه بوده و در شهرستان‌های ابهر، تاکستان، قزوين، کرج، تهران و قم جريان دارد و از دو شاخه فصلی و دايمی تشکيل شده است. سرچشمه شاخه فصلی آن از کوه سرآهند در حوالی گردنه الله اکبر سلطانيه است. شاخه دايمی آن به نام کينه ورس نيز از کوه های رستم، سالارداغی و سندان سرچشمه می گيرد. اين شاخه از شعبات متعددی تشکيل شده و با جهت شمال باختری به جنوب خاوری در نزديکی ابهر به شاخه فصلی می پيوندد و با نام ابهررود جريان می يابد.

اين رودخانه در مسير خود آب های ابهر، خرم دره، چالچوق و سيلاب های شناط و جندق را پذيرا شده و پس از مشروب ساختن مزارع روستاها و شهرهای مسير خود در صايين قلعه، هيدج، خرم دره، ابهر، تاکستان، دو دانگه و قزوين به رودخانه شور و در آخر به درياچه نمک قم می ريزد.


مقدار آبی که در رودخانه ابهر رود جريان دارد، در ايستگاه هيدرومتريک روستای قروه 316 ميليون متر مکعب در سال اندازه گيری شده است.

اين رودخانه در شهرستان ابهر و در پايين ترين سطح شهر قرار دارد. در بعضی از قسمت های مسير آن، آب از زير زمين بالا آمده و به آب رودخانه افزوده می گردد به همين خاطر اين رودخانه نوعی زاينده رود به شمار می آيد. اهالی در نقاط مختلف شهر، با بستن بندهايی آب را از مسير خود منحرف کرده و به سمت مزارع شهرها و روستاها روانه می کنند، ولی آب رودخانه تا رسيدن به بند پايينی دوباره افزايش پيدا کرده و پرآب می گردد.

در اطراف اين رودخانه و ديگر رودخانه های منطقه، درختان تبريزی، بيد، نارون و سپيدار توسط اهالی کاشته شده که مصارف صنعتی و ساختمانی دارند. اين درختان پس از رشد کافی قطع شده و برای مصارف صنعتی به تهران و ديگر شهرهای مجاور حمل می شوند.

در دامنه بيش تر کوه های منطقه چشمه هايی وجود دارد که در فصل های بهار، پاييز، زمستان و تابستان آب در آن ها جاری است و دره های سبز و خرمی را در مسير خود به وجود آورده اند و به واسطه آن ها، سراسر منطقه در فصل های مختلف به رنگ های گوناگون درمی آيند. زيباترين فصل آن ها در بهار است که حاشيه اين چشمه ها، سرسبز، پرگل و زيبا است. قنات هايی نيز توسط اهالی منطقه حفر شده که از آن ها در آبياری باغ ها و مزارع استفاده می شود. قنات های آخوند، خودآفرين، امام جمعه محمد بيک، خونين، آب قنات علی، گشنيز گلی، غازگلی، کاريز پاشا و... مشهورترين اين قنات ها هستند که در آبياری مزارع و باغ ها نقش مهمی را ايفا می کنند و در شهرها و روستاهای پيرامون شهرستان ابهر پراکنده شده اند.

 

چمل گين طارم

 

يک رود دايمی به طول 20 کيلومتر و شيب متوسط 4/9 درصد است که دارای مسير جنوب باختری بوده و در محدوده شهرستان طارم جريان دارد. اين رودخانه از کوه ولان در 16 کيلومتری باختر شمالی ماسوله سرچشمه می گيرد و تا محدوده شهرستان طارم ادامه پيدا می کند. ارتفاع سرچشمه رودخانه چمل گير 2350 متر و ارتفاع ريزشگاه آن 480 متر است. اين رودخانه در انتهای مسير خود به رودخانه قزل اوزن می ريزد.

 

رودخانه خويين ايجرود

 

يک رود دايمی و از جمله رودخانه های مهمی است که در شهرستان ايجرود جريان دارد. اين رودخانه به طول 30 کيلومتر و شيب متوسط 3/0 درصد از تلاقی رودخانه‌های اوزون دره و سُجاس رود در 48 کيلومتری جنوب باختری زنجان پديد می‌آيد و ارتفاع سرچشمه آن 1550 متر است. رودخانه خويين در مسير عبوری خود، روستاهای خويين، گرنه و آرکوين را سيراب کرده و به موازات راه اتومبيل‌ رو زنجان - بيجار به سوی جنوب باختری روان می شود و پس از عبور از شمال روستای «ينگی کند جامع السرا» در محل پل قزل‌اوزن به رودخانه قزل‌اوزن می ريزد که ارتفاع ريزشگاه اين رودخانه 1450 متر است.

 

رودخانه سياوه رودطارم

 

يک رود دايمی به طول 25 کيلومتر و شيب متوسط 5/7 درصد است که در روستای درام در محدوده شهرستان طارم جريان دارد. اين رودخانه از کوه شاه معلم در 6 کيلومتری شمال باختری ماسوله سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2350 متر است. سياوه رود با نام آندره به سوی جنوب باختری سرازير می شود و در مسير عبوری خود روستاهای سياوه رود و درام را آبياری می کند. اين رودخانه که ارتفاع ريزشگاه آن 480 متر است به رودخانه قزل اوزن می ريزد.

 

رودخانه شور فشاپويه خدابنده

 

يک رودخانه دايمی به طول تقريبی 420 کيلومتر، شيب متوسط 4/0 درصد و مسير کلی جنوب خاوری است که در استان های قم، تهران، مرکزی، قزوين، زنجان و شهرستان های قم، تهران، ساوه، کرج، قزوين و خدابنده جريان دارد. اين رودخانه از دامنه باختری کوه قره داغ در30 کيلومتری شمال خاوری قيدار سرچشمه گرفته و با نام خررود از دهستان سجاس رود عبور می کند.

ارتفاع سرچشمه اين رودخانه 2300 متر بوده و ضمن عبور از چندين دهستان با ريزابه های بسيار از 10 کيلومتری خاور شهر قيدار گذشته و با نام چای خررود به دهستان خرقان باختری در حومه شهرستان قزوين وارد می شود. اين رودخانه پس از عبور از روستاهای بسيار و مشروب کردن آن ها با رودخانه شور خرقان مخلوط شده و راه اتومبيل رو قزوين - همدان را قطع می کند و سپس وارد دهستان خرقان خاوری می شود. پس از آن با رودخانه های آوج و کلنجين درهم آميخته و رو به سوی شمال خاوری جريان می يابد.

پس از عبور از روستای سکزناب از دره خاوری کوه قره قرقان عبور کرده و به دهستان افشاريه وارد می ‌شود. رودخانه خررود در اين دهستان با رودخانه اورونگاش مخلوط می شود، و روستاهای حصار، نوهوب و رحمت آباد را مشروب ساخته و پس از آن به صورت خشکرودی به دهستان رامند جنوبی و سپس به دهستان دشت آبی وارد می‌ شود. اين رودخانه در اين دهستان با ابهررود مخلوط شده و به رود شور فشاپويه تغيير نام داده و به سوی جنوب منحرف می شود و از باختر روستای قشلاق حسين خانی گذشته و پس از طی مسيری 8 کيلومتری دوباره به سمت خاور منحرف شده و وارد شوره زارهای دامنه جنوبی کوه ها می شود.

رودخانه شور فشاپويه از ميان شوره ‌زارهای دامنه جنوبی ارتفاعات، حلقه‌ وارعبور کرده و پس از گذشتن از دامنه خاوری کوه کردها به دهستان زرند از شهرستان ساوه داخل می شود. سپس رو به سوی جنوب خاوری، خط آهن تهران - قم و همچنين راه اتومبيل ‌رو تهران - ساوه را قطع کرده و وارد دهستان فشاپويه در محدوده شهرستان تهران می شود. در اين دهستان نخست در قشلاق هفت تپه، با رودخانه سرود ادغام و سپس به موازات رودخانه کرج و به فاصله متوسط 10 کيلومتری رو به سوی جنوب خاوری روان می شود. يک قوس بزرگ راستگرد را طی کرده و از دهستان فشاپويه خارج و به دهستان قمرود از شهرستان قم وارد می ‌شود. اين رودخانه پس از طی مسيری طولانی و گذشتن از مناطق مختلف در 75 کيلومتری خاور قم به درياچه نمک می ‌ريزد که ارتفاع ريزشگاه آن 795 متر است.

 

آب برطارم

 

يک رودخانه کوچک فصلی به طول 25 کيلومتر و شيب متوسط 9 درصد است که در بخش مرکزی دهستان آب بر و در محدوده شهرستان طارم جاری است. اين رودخانه از دامنه جنوبی کوه بندگدوک، در67 کيلومتری شمال خاوری شهر زنجان سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2600 متراست. آب بر در کل مسير جنوبی دارد و با ارتفاع ريزشگاه 350 متر به قزل اوزن می ريزد.

 

آب لارطارم

 

يک رود فصلی به طول 20 کيلومتر و شيب متوسط 11 درصد است که در روستای دستجرده از بخش چورزق در محدوده شهرستان طارم جاری است. رودخانه آب لار از دامنه جنوبی کوه فشم و دامنه باختری کوه چيلاوی در 66 کيلومتری شمال خاوری شهر زنجان سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2500 متر است. اين رودخانه از روستاهای شاه نشين، خرم آباد و دستجرده عبور کرده و آن ها را آبياری می کند. رودخانه آب لار به رودخانه قزل اوزن می ريزد و ارتفاع ريزشگاه آن 340 متر است.

 

آق زوج چای‌طارم

 

يک رودخانه فصلی به طول 32 کيلومتر و شيب متوسط 7 درصد است که مسير شمال خاوری دارد و در محدوده شهرستان طارم جاری است. اين رودخانه از دامنه شمالی کوه کلاش و دامنه خاوری کوه کمره در 36 کيلومتری خاور شهر زنجان، سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2050 متر است. رودخانه آق زوج چای در مسير عبوری خود روستاهای پرانقور، چيلان کشه و هند زمين را سيراب می کند و در نهايت به رودخانه قزل اوزن می ريزد.

 

رودخانه آقبلاغ چای خدابنده

 

يک رود فصلی به درازای 17 کيلومتر و شيب متوسط 3 درصد است که در شهرستان خدابنده، در روستاهای شيوانات و گرماب از بخش افشار جريان دارد. رودخانه آقبلاغ چای از دامنه های شمالی کوه چنگ الماس در64 کيلومتری جنوب باختری شهرستان خدابنده سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2030 متر است. رودخانه آقبلاغ چای در مسير خود از روستاهای جعفرآباد، فتح آباد و چپقلو عبور می کند و در 12 کيلومتری جنوب خاوری روستای محمد شالو (واقع در32 کيلومتری خاور شهرستان بيجار) به رودخانه تلوار می ريزد.ارتفاع ريزشگاه اين رودخانه 1520 متر است.

 

رودخانه بيزينه رود خدابنده

 

يک رود فصلی به درازای 75 کيلومتر و شيب متوسط 3/1 درصد است که در محدوده شهرستان خدابنده جريان دارد. اين رودخانه از دامنه های باختری کوه خرقان در60 کيلومتری جنوب خاوری خدابنده سرچشمه گرفته و در دهستان بزينه رود شهرستان خدابنده جريان می يابد. ارتفاع سرچشمه اين رودخانه 2500 متر است و در طی مسير خود از روستاهای بسياری از جمله ملابداخ، هـی کهيلا، بزين، شورور، قره محمد، سرين، زرين آباد، حصار بالا و حصار پايين عبور کرده و اين مناطق را سيراب می کند. رودخانه بيزينه رود پس از طی مسيری نسبتاً طولانی به رودخانه شور در 3 کيلومتری شمال خاوری گرماب و 86 کيلومتری شمال باختری کبودرآهنگ می ريزد و ارتفاع ريزشگاه آن 1550 متر است.

 

رودخانه چسب ايجرود

 

چسب يک رودخانه‌فصلی به طول 32 کيلومتر و شيب متوسط 2 درصد است که در شهرستان ايجرود جريان‌دارد. اين رودخانه از دامنه شمالی کوه های قراول و سريال در 58 کيلومتری‌جنوب‌زنجان‌سرچشمه‌گرفته و رو به سوی باختر جريان پيدا می‌کند.ارتفاع سرچشمه اين رودخانه 2100 متر است و پس از مشروب کردن روستاهای بسيار سرانجام به رودخانه قزل اوزن می ريزد.

 

رودخانه سُجاس رود خدابنده

 

يک رودخانه فصلی به طول 60 کيلومتر است که در دهستان سجاس رود از بخش سجاس رود شهرستان خدابنده جريان دارد. اين رودخانه از دامنه های جنوبی کوه آق داغ در 28 کيلومتری شمال خاوری خدابنده سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن1900 متر است. رودخانه سجاس رود در ابتدای سرچشمه خود مسيری به سمت جنوب باختری دارد ولی پس از عبور از روستای مزيد آباد و مخلوط شدن با ريزابه های متعدد به سمت شمال باختری تغيير مسير داده و از روستاهای سيمان، سجاس، چنقور، نهاويس، دولجين، زرز، آقاجری و سُها عبور کرده و آن ها را آبياری می کند. در روستای سها به سوی باختر تغيير مسير می دهد و ضمن عبور از دره جنوبی کوه بيوک قيه، روستای قلابر را مشروب ساخته و در اين روستا با ريزابه روستای جوقين مخلوط می شود. پس از عبور از روستای بلوبين، در يک کيلومتری شمال باختری اين روستا با رودخانه اوزون دره مخلوط شده و با هم رودخانه خويين را پديد می آورند. ارتفاع ريزشگاه سجاس رود 1500 متر است.

 

رودخانه شور همدان خدابنده

 

يک رود فصلی به طول 120 کيلومتر و شيب متوسط 7/0 درصد است که در دهستان مهربان (شهرستان همدان) و دهستان گرماب از بخش افشار (شهرستان خدابنده) جريان دارد. اين رودخانه از دامنه باختری کوه های سيد مزار و سوباشی در 6 کيلومتری جنوب خاوری گل‌ تپه و در 52 کيلومتری شمال باختری همدان سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2300 متر است. رودخانه شور همدان در 49 کيلومتری شمال خاوری بيجار وارد بخش و دهستان بزينه‌ رود از شهرستان خدابنده می ‌شود. اين رودخانه در مسير طولانی خود از روستاهای گل ‌تپه، گوزال ابدال، خبرارخی، صفاريز، کند بلاغی، عبدالمؤمن، آق‌کند، قاباق تپه، الان بالا، الان پايين، دوزون دره، چالی، آب مشگين، خوايی، حاجی آباد، رستم آباد، آقچه گنبد، مصرآباد سوله، قاجار، توحيدلو و اصلانلو عبور کرده و آن ها را سيراب می سازد. رودخانه شور همدان در نهايت پس از طی مسيری حدود 120 کيلومتر، به رودخانه قزل اوزن می ريزد و ارتفاع ريزشگاه آن 1440 متر است.

 

رودخانه شورچای خدابنده

 

يک رودخانه فصلی به درازای حدود 35 کيلومتر و شيب متوسط 9/1 درصد است که در محدوده شهرستان خدابنده جريان دارد. اين رودخانه از دامنه جنوبی و باختری کوه سياه در 27 کيلومتری شمال خاوری دهستان گرماب از بخش افشار و 26 کيلومتری جنوب باختری قيدار سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2150 متر است. اين رودخانه پس از عبور از روستاهای زاغه ‌لو، مسگر، قازقلو، يوزباشی و توحيدلو به رودخانه شور همدان می ريزد که ارتفاع ريزشگاه آن 1490 متر است.

 

رودخانه شور سُهروردخدابنده

 

يک رودخانه فصلی به طول تقريبی 45 کيلومتر و شيب متوسط 3/1 درصد است که در دهستان های حومه و سهرورد از بخش مرکزی شهرستان خدابنده جريان دارد. اين رودخانه از دامنه شمالی ارتفاعات خاوری روستای حسام آباد در 25 کيلومتری جنوب قيدار سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2050 متراست. رودخانه شور سهرورد در مسير عبوری خود از روستاهای قل ‌علی، دلاير بالا، دلاير پايين، صالح آباد، يار احمدلو، گوجه لوجه و مهدی ‌لو عبور کرده و در خاور روستای جمعه ‌لو در 37 کيلومتری جنوب باختری قيدار به رودخانه قزل‌اوزن می‌ ريزد. ارتفاع ريزشگاه اين رودخانه 1450 متر است.

 

رودخانه قره قوش ايجرود

 

يک رود فصلی به درازای 40 کيلومتر و شيب متوسط 6/1 درصد است، در شهرستان ايجرود جريان دارد. اين رودخانه از دامنه کوه های قيدار، کولتان و سريال در 59 کيلومتری جنوب زنجان سرچشمه می ‌گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2100 متر است. مسير کلی رودخانه قره قوش باختری می باشد و در طی مسير خود پس از عبور از روستای قره قوش، دامنه جنوبی کوه کولتان را به سوی جنوب باختری دور زده و به سوی روستای قلوجوق روان می شود. در اين روستا تغيير جهت داده و با کمی انحراف به سوی باختر جريان می‌يابد. اين رودخانه در طول راه روستاهای چپقلو، عباسلو، ابراهيم آباد و يارمجه را سيراب می کند و در يک کيلومتری باختر روستای يارمجه به قزل‌اوزن که ارتفاع ريزشگاه آن نيز 1450 متر است، می ريزد.

 

قلات رود طارم

 

يک رودخانه فصلی به درازای 33 کيلومتر و شيب متوسط 6 درصد است که در محدوده شهرستان طارم جريان دارد. اين رودخانه از دامنه شمالی کوه های اقليد و بنارود در 17 کيلومتری شمال خاوری زنجان سرچشمه گرفته و رو به شمال سرازير می شود.

   ارتفاع سرچشمه اين رودخانه 2400 متر است و در مسير عبوری خود از روستاهای چالگان، علی آباد، شيلان در، ابراهيم آباد، کهيا، قلات و سانسز عبور می کند و در نهايت در روستای استاکل با ارتفاع ريزشگاه 380 متر به رودخانه بزرگ قزل اوزن می ريزد. 

 

لوان چای طارم

 

يک رودخانه فصلی است به طول 23 کيلومتر و شيب متوسط 8/9 درصد که در محدوده شهرستان طارم جريان داشته و دارای مسير کلی شمال خاوری است. اين رودخانه از دامنه خاوری کوه های قره داش سندستان و چله خانه در 25 کيلومتری شمال خاوری سرچشمه گرفته وارتفاع سرچشمه آن 2650 متراست. الوان چای در مسير خود از روستاهای شير مشه، ايچ، جيا و ارشت عبور کرده و در نهايت به قزل اوزن می ريزد. ارتفاع ريزشگاه اين رودخانه 390 متر است.

 

چشمه معدنی وننق زنجان

 

چشمه آب معدنی وننق در محدوده شهرستان زنجان و حدود 21 کيلومتری جاده زنجان - ميانه در روستای وننق واقع شده است. مسير دسترسی به اين چشمه زيبا که بر فراز تپه ای به ارتفاع 200 متر قرار گرفته است از ميان کشتزارها و تپه های متعدد می گذرد. اين چشمه دو مظهر دارد که مظهر اول حوضچه ای کم عمق با درازای دو متر و پهنای يک متر و آبدهی حدود 7 ليتر در دقيقه است. آب اين حوضچه از شمال باختری آن خارج شده و در مجرای باريکی سرازير می شود. مظهر دوم يک حوضچه مربع شکل به ابعاد 5/2 متر و عمق حدود يک متر است که اطراف آن را سنگ چين کرده اند. بررسی و آزمايش آب دو چشمه نشان می دهد که آب آن ها در رديف آب های معدنی سولفاته کلسيک گرم است.

 

چشمه آب گرم ابدال زنجان

 

چشمه آب گرم روستای ابدال در جنوب باختری جاده زنجان - تبريز و در محدوده شهرستان زنجان واقع شده است. اين چشمه که در ارتفاعات ابدال قرار گرفته، دارای خاصيت های درمانی و دارويی است و مورد استقبال اهالی و مسافرين عبوری منطقه قرار می گيرد.

 

چشمه های گرماب خدابنده

 

اين چشمه ها که در جنوب خاوری شهر قيدار و در روستای گرماب واقع شده اند، جلوه توريستی و زيبايی به روستای باستانی گرماب بخشيده اند. اين چشمه ها مورد استفاده اهالی و بازديدکنندگان از منطقه قرار می گيرند.

 

چشمه آب معدنی الله بلاغی طارم

 

چشمه آب معدنی الله بلاغی در نزديکی روستای ماهان، در محدوده شهرستان طارم واقع شده است و به مصارف دارويی و درمانی اهالی منطقه و مراجعان از نقاط ديگر می رسد.

 

درياها، سدها، جزيره هاو تالاب ها استان زنجان

 

درياچه سد تهم

در شمال باختری شهر زنجان و پشت سد خاکی تهم يک درياچه مصنوعی به وجود آمده است که مسير دسترسی آن از انتهای خيابان شهيد دستغيب و حدود 11 کيلومتر بالاتر از آن می باشد. اين درياچه که به منظور تامين آب مردم شهر زنجان تاسيس شده است، در حال تبديل شدن به محل پرورش ماهی و يکی از گردش‌گاه های اصلی مردم است.

 

 

کوه ها، غارها، دشت ها،دره هاو جلگه ها استان زنجان

 

زنجان يک استان کوهستانی است که مطالعه ارتفاعات متعدد آن اطلاعات زيادی به دست می دهد. شهرها و روستاهای اين استان؛ در دامنه ها و دشت های بين رشته کوه ها قرار گرفته اند و اغلب با آب هايی که از اين کوه ها جاری می شوند، آباد شده اند. 

رشته کوه های محدوده استان زنجان از نظر زمان پيدايش به دوران سوم زمين شناسی منسوب می شوند که فرسايش دوران چهارم سبب تغيير چهره آن ها شده است. جهت و امتداد عمومی کوه های استان، شمال باختری ، جنوب خاوری و در بعضی نقاط خاوری ، باختری است.

 اين استان به طور متوسط حدود 1500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. پست ترين نقطه داخل آن با ارتفاع 300 متر در منطقه طارم و بلندترين قله آن با ارتفاع بيش از 3000 متر در کوه های تخت سليمان در ارتفاعات شهرستان ماه نشان واقع شده است. 

حدود60 درصد از ارتفاعات منطقه در شهرستان زنجان، طارم و ماه نشان قرارگرفته اند و برخی از ارتفاعات مهم نيز در شهرستان های ابهر و خرم دره واقع شده اند. ارتفاعات بيش از 3000 متری منطقه در باختری ترين بخش استان (شهرستان ماه نشان) قرار گرفته است. قيز قالاسی با ارتفاع 3214 متر در بخش انگوران شهرستان ماه نشان واقع شده و از بلند ترين قله های استان زنجان به شمار می آيد.

بيش از 274 کوه در استان زنجان شناسايی شده اند که قسمتی از اين ارتفاعات به طور سلسله وار دامنه های حاصلخيزی دارند. ترکيب قرار گرفتن آن ها عبارتند از:
رشته شمالی (رشته کوه های البرز) که در قسمت شمال رودخانه قزل اوزن قرار گرفته، جهت خاوری ، باختری دارد و کوه های مهم آن از خاور به باختر عبارتند از: کوه های طالقان، سيالان و الموت. مرتفع ترين نقطه اين رشته کوه تخت سليمان به ارتفاع 4400 متر است که دارای يخچال طبيعی نيز است. رشته ديگر موازی با رشته اول و در قسمت جنوبی رودخانه واقع شده و خط الراس آن حد طبيعی طارم، زنجان و ابهر را تشکيل می دهد.
رشته سوم تقريباً موازی رشته دوم و در جنوب شهر زنجان کشيده شده که خط الراس آن حد طبيعی قيدار با بخش حومه زنجان و ابهر محسوب می شود. رشته چهارم تقريباً موازی با رشته سوم، بين دهستان های ايجرود، سجاس رود، قشلاقات و شهرها واقع شده و به کوه ققدارمعروف است. رشته پنجم در قسمت باختری شهرستان زنجان و موازی با رودخانه قزل اوزن واقع شده و جهت آن از جنوب خاوری به شمال باختری کشيده شده است. خط الراس آن حد طبيعی تکاب و همدان بوده و اين رشته بين زنجان و ميانه به قافلانکوه مشهور است. قافلان کوه کوه جوانی است که در دوران سوم زمين شناسی به علت فشارهای زير زمينی به وجود آمده است. اين کوه به علت واقع شدن در جنوب و جنوب خاوری ميانه و هم چنين جريان داشتن رود قزل اوزن در خاور آن دارای اهميت ويژه ای است. اين کوه با ارتفاع 1535 متر در محدوده شهرستان ميانه بخش مرکزی، دهستان قافلان کوه باختری و در 9 کيلومتری جنوب خاوری مرکز شهرستان ميانه واقع شده است.

در حد فاصل کوه های متعدد استان زنجان، دشت ها و دامنه ها واقع شده اند. دشت های منطقه که در پايين ارتفاعات قرار گرفته و غالباً رودخانه ای در آن ها جريان دارد، از مهم ترين مکان های استقرار اجتماعات انسانی استان به شمار می آيند. براساس مطالعات طرح جامع آب کشور، دشت های استان زنجان به 7 دشت زنجان، سلطانيه، ابهر، خرم دره، گرماب، زری آباد، گل تپه، سجاس، حلب، ماه نشان، انگوران، دندی، قيدار و طارم عليا تقسيم شده اند.

 

گردشگری جغرافيايی (ژئوتوريسم) استان زنجان

 

امروزه شاخه جديدی از اکوتوريسم منشعب شده است که ژئوتوريسم يا گردشگری زمين شناسی نام دارد. ژئوتوريسم با تکيه بر پديده های زمين شناسی به موضوع گردشگری می پردازد. ديدن انواع فرسايش های آبی، بادی، شياری، خندقی و... بازديد از گسل ها، غارنوردی و ديدن پديده های استالاگتيتی و استالاگميتی از ديدگاه زمين شناسی، بازديد ازلايه بندی های مشخص روی ارتفاعات، مشاهده چين خوردگی ها و مخروط افکنه و واريزه ها و... قسمتی از فعاليت های مربوط به ژئوتوريسم را تشکيل می دهد. اين نوع گردشگری تا حدودی علمی بوده و برای مناطقی چون استان زنجان که از زمين شناسی ديرينه ای برخوردار است، بسيار مفيد به نظر می رسد. با توجه به تازه بودن اين مقوله، تا کنون در اين زمينه اقدامات خاصی در استان انجام نشده است ولی با توجه به بستر متنوع زمين شناسی در استان زنجان اين شاخه از اکوتوريسم به راحتی می تواند در اين منطقه توسعه پيدا کند.
استان زنجان به لحاظ زمين شناسی دارای قدمت زيادی است. در نواحی مختلف استان می توان آثاری را از تمام دوران های زمين شناسی مشاهده کرد. جوان ترين يافته های زمين شناسی در منطقه زنجان را می توان در ارتفاعات مشرف به رودخانه قزل اوزن و شعب آن پيدا کرد که به اواخر دوران سوم زمين شناسی تعلق دارند.

قديمی ترين تشکيلات منطقه متعلق به 335 ميليون سال پيش در کوه های زنجان جنوبی و رشته کوه های شمال باختری نمايان است. سن رشته کوه های جنوبی شامل کوه های جهان داغ و ملاداغ و رشته کوه های سلطانيه و کوه دميرلو تا بلندی های شمال رود قزل اوزن که متعلق به دوران اول و دوم زمين شناسی هستند 125 تا 335 ميليون سال تعيين شده است. اين کوه ها بيش تر از سنگ های شيل و آهک های کرتاسه تشکيل شده اند.

رشته کوه های زنجان شمالی (کوه های ذاکر، قاجار و قرل جا) از سنگ های گرانيت متعلق به دوره ژوراسيک از دوران دوم زمين شناسی و با قدمت 125 ميليون سال تشکيل شده اند. تقريبا بقيه رشته کوه های زنجان شمالی متعلق به اوايل دوران سوم زمين شناسی با قدمت 60 ميليون سال هستند و از سنگ های شيل، بازالت و سنگ های ماسه ای تشکيل شده اند. کهن ترين تشکيلات استان زنجان را سنگ هايی که کمی دگرگون شده اند (شيست انگوران) و شيل های سبز غير دگرگونی متعلق به تشکيلات کهر و هم چنين گرانيت سفيد رنگ اسيدی با عنوان گرانيت تشکيل می دهند که روی هم رفته مجموعه ی پی سنگ پرکامبرين ناحيه زنجان را به وجود می آورند.

در کوه های سلطانيه حدود 2000 متر سنگ های ماسه ای، شيلی و دولوميتی به نام گروه اينفراکامبرين (بين کامبرين و پالئوزوئيک) قرار دارند که به ترتيب از پايين به بالا تشکيلات بايندر، سلطانيه، باروت و زاگون را شامل می شود. سازند زاگون به ضخامت 600 متر (ماسه سنگی) به تشکيلات لالون ختم می شود که سن کامبرين زيرين را دارد. سازند زايگون (زاگون) در سنگ های شيلی ، ماسه ای دانه ريز و شيل های رسی تا سيلتی تشکيل شده و ضخامت آن در نزديکی روستای غزوات (جنوب و جنوب باختری روستای بايندر) بالغ بر 270 متر است که به علت سست بودن اين سازند، به سرعت فرسايش يافته و تيپ دره ای پيدا کرده است. اين نقاط اغلب توسط رسوبات آبرفتی جوان پوشيده شده است و در نواحی چپقلو و قانلی سازندهای زاگون و لالون از همديگر تفکيک پذير نيستند.
سازند لالون با ضخامت 500 متر از ماسه سنگ های ‌‌‌‌آرگوزی (که ميزان ذرات کانی فلدسپات در آنها بالاست) با سيمان سيليسی به رنگ ارغوانی با چينه بندی چليپايی، ترکيب يافته است. به نظر می رسد که سازند لالون نتيجه ويرانی يک توده گرانيتی بزرگ و يا سنگ های دگرگونی قديمی باشد زيرا در آن کانی هايی مانند آپاتيت و گرونا نيز ديده شده است. بعد از سازند لالون، سازند ميلا به ضخامت 500 متر به سن کامبرين ميانی تا اردويسين قرار دارد که اين سازند شامل لايه هايی از سنگ های زير است.

- کوارتزيت قاعده ای به رنگ سفيد تا خاکستری روشن که در گذشته جزو سازند لالون باعنوان کوارتزيت فوقانی به حساب می آمده و درحال حاضر برای صنعت شيشه سازی در حال بهره برداری است.

- دولوميت خاکستری تيره تا سياه، همواره با لايه های نازکی از دولوميت مارنی

- دولوميت و آهک دولوميتی

- آهک متبلور به رنگ قرمز روشن و خاکستری

- آهک خاکستری با ميان لايه هايی از دولوميت از روی فسيل های تريلوبيت، سن اين سازند در کوه های سلطانيه، کامبرين ميانی تا بالايی تعيين شده است.

در محدوده استان زنجان سنگ های سيلورين و دونين زيرين شناخته نشده و سنگ آهک های دونين بالايی و کربونيفر زيرين به چند مظهر در کوه های تالش محدود می شوند. ماسه سنگ و شيل های اوايل پرمين (سازند دورود به ضخامت 100 متر) و سنگ آهک سازند روته (به ضخامت 200متر) متعلق به پرمين بالايی به صورت دگرشيبی بر روی سنگ های قديمی قرار دارند. سازند های دورود و روته که مربوط به پالئوزوييک فوقانی است در کوه های سلطانيه رخنمون داشته و از کوارتزيت، ماسه سنگ و شيل های ارغوانی و آهک های خاکستری تيره ضخيم لايه تشکيل شده است. ضخامت سازند دورود 130 متر و سازند روته به علت فرسايش قبل از لياس (اشکوب تحتانی ژوراسيک با 195 ميليون سال سن) دارای ضخامت های بسيار متغيری است و حداکثر تا 200 متر اندازه گيری شده است.
قديمی ترين سنگ های جنوب باختری زنجان شيل ها و آهک های کرتاسه هستند. ائوسن به طور عمده از سنگ های آتشفشانی با ضخامت زياد و نهشته های توفی (تشکيلات کرج) تشکيل يافته است. اين سنگ ها در محل هايی با سنگ های کم ضخامت آهکی (تشکيلات زيارت) و کنگلومرای پلی ژنتيک پی (تشکيلات فجن) همراه بوده و با دگرشيبی بر روی تشکيلات قديمی تر قرار می گيرند. گرانيت ها و گرانوديوريت های اواخر ائوسن يا اليگوسن چندين توده نفوذی وسيع در ائوسن و تشکيلات قديمی تر به وجود آورده اند.کوه های رنگی منطقه ی ماه نشان در استان زنجان نيز يکی از زيباترين چشم اندازهای ژئومورفولوژی اين ناحيه به شمار می آيد.

 

 

حيات وحش و مناطق حفاظت شدۀ استان زنجان

 

حيات وحش يک کشور نيز مانند ديگر ذخاير طبيعی از ارزش های زيادی برخوردار است و دارای منافع و اهميت های خاص خود می باشد. جانوران يک منطقه ضمن ايجاد تعادل طبيعی و بيولوژيک در آن منطقه از ارزش های علمی و تفريحی زيادی نيز برخوردار هستند.



استان زنجان به دليل تنوع زياد آب و هوايی و وجود اکوسيستم های ويژه در منطقه و ارتباطات بيولوژيکی آن با استان های هم جوار ازغنای حيات وحش خوبی برخوردار است. در اين استان انواع پستانداران، پرندگان، خزندگان، آبزيان، دوزيستان، حشرات و بندپايان يافت می شوند.

البته در گذشته ای نه چندان دور، تنوع گونه ها و وضعيت جمعيت جانوری اين منطقه تا اندازه ای بوده که يکی از مناطق مهم ايران در زمينه حيات وحش به شمار می آمده است. 


در 30 سال گذشته روند تخريب ها و دگرگونی های انجام شده در قلمروهای زيستگاهی به تدريج کاهش جمعيت وحوش را به دنبال داشته است به خصوص در10 سال اخير سير قهقرايی شديدی در ميزان جمعيت جانوران منطقه مشاهده می شود. گونه های جانوری که در مناطق کوهستانی و سخت گذر و به دور از مکان های دسترسی انسان زندگی می کنند، مانند منطقه سرخ آباد و طارم عليا دگرگونی چندانی نيافته اند ولی از بين رفتن گونه يوزپلنگ و مشاهده نشدن آن در 20 سال گذشته در دشت قزوين و سطح استان زنجان و به حد صفر رسيدن هزاران راس جمعيت آهو در نقاط مرکزی و خاوری استان، نشانه يک روند نزولی برای اين منابع طبيعی و زنگ خطری برای همه دوست داران طبيعت و حيات وحش است.

در ايران تا کنون حدود 151 گونه از پستانداران شامل 140 گونه در خشکی و 11 گونه در آب، شناسايی شده است. در حال حاضر بيش از 37 گونه از پستانداران، 110 گونه از پرندگان، 13 گونه از آبزيان، 32 گونه از خزندگان و 7 گونه از دوزيستان و تنوع بسيار زيادی از حشرات، حيات وحش استان زنجان را تشکيل می دهند. از انواع پستانداران منطقه می توان به موارد زير اشاره کرد.

گوسفند وحشی که به نرآن قوچ و ماده آن ميش گفته می شود، در کوهستان ها زندگی می کند و بيش تر در قسمت های جنوب باختری و کوهپايه ای جنوبی استان، البرز مرکزی و در منطقه انگوران يافت می شود. بز وحشی يا بز کوهی با نام محلی پازن در سطح استان و بيش تر در کوهستان های شمالی به خصوص در نواحی طارم و در باختر استان در نواحی انگوران و ماه نشان ديده شده اند. يوزپلنگ که سريع ترين حيوان جهان است و می تواند با سرعتی معادل 110 کيلومتر در ساعت حرکت کند، بيش تر در زمين های باز و تپه ای کم ارتفاع و ميان بوته زارها زندگی می کند. امروزه متاسفانه به دليل به هم خوردن چرخه غذايی مدت زيادی است که هيچ يوزپلنگی در سطح استان مشاهده نشده است. پلنگ در نقاط جنگلی کوهستان ها و تا ارتفاع 3500 متری ديده می شود و پراکندگی آن در سطح استان بيش تر در اطراف طارم و کوه قافلان است. متاسفانه به علت عدم توجه از شمار اين حيوان ارزشمند روز به روز کاسته می شود.

آهو با نام محلی جيران از ديگر پستانداران با ارزش منطقه است که زيستگاه عمده آن را دشت های سهرين و سارمساقلو تشکيل می دهد. آن چه که در مورد اين گونه اهميت دارد اين است که تمام زيستگاه های شمال باختر کشور يعنی دشت مغان و دشت های آذربايجان خاوری و باختری از وجود اين حيوان تهی شده ولی در سطح استان زنجان از گونه های غالب به شمار آمده و اهميت زيادی دارد.
گربه وحشی معروف به اروپايی معمولا در جلگه ها و زمين های سبز و کم ارتفاع زندگی می کند و پراکندگی آن در سطح استان زنجان بيش تر در اطراف انگوران و ابهر است. سياه گوش بيش تر شبيه گربه وحشی اروپايی است و تا ارتفاع 2500 متری کوهستان ها ديده می شود و از نظر پراکندگی در منطقه انگوران و طارم ديده شده است.

خوک وحشی يا گراز با نام محلی دونقوز يا دووز، بيش تر در جنگل های پست و بيشه زارها زندگی کرده و پراکندگی آن در سطح استان به خصوص در انگوران و طارم زياد است. کفتار نيز معمولا در منطقه طارم وانگوران يافت می شود. همستر خاکستری نيز در سطح استان و به خصوص در اطراف شهر زنجان پراکنده شده است. گورکن با نام محلی پورسوخ که در شرايط مختلف زيست، مانند دره های تنگ و جلگه ها و زمين های نيمه بيابانی و کوهستانی زندگی می کند، بيش تر در اطراف شهر زنجان ديده می شود.

سمور(با نام محلی دله) که در ايران بسيار کمياب بوده و بيش تر در جنگل ها و در ميان گياهان انبوه زندگی می کند، اين نوع سمورها ماهيان بيمار و ضعيف رودخانه ها را صيد کرده و دسته های ماهيان را از سرايت بيماری مصون می دارند. شنگ (با نام محلی سوايتی) از خانواده سمور است که در اطراف رودخانه های استان زنجان فراوان است.

خرس قهوه ای در تمام سطح استان و بيش تر در کوهستان های طارم و ماه نشان و به خصوص در منطقه حفاظت شده انگوران يافت می شود. شغال در اطراف شهرستان طارم و مناطق شمال خاور استان ديده شده است، موش دو پای پنج انگشتی از تيره موش های جهنده بيش تر در تپه ماهورهای استان وجود دارد.

خفاش با نام محلی کوراشپلک که در سطح استان و به خصوص ناحيه سرچم زنجان به وفور يافت می شود، بيش تر در غارها و شکاف ديوارها ديده می شود. خارپشت برانت (با نام محلی سيچان) در کوهپايه ها، زمين ها، کشتزارها و باغ های استان زندگی می کند. خارپشت گوش بلند نيز که تعداد آن در سطح استان کم است، بيش تر در کشتزارها و باغ های ميوه زندگی می کند.

برخی ديگر از انواع پستاندارانی که در سطح استان زنجان مشاهده و شناسايی شده اند عبارتند از: کلاهو، سنجاب زمينی (با نام محلی گورکان) از تيره سنجاب ها، تشی، گربه تيغی و جوجه تيغی (با نام محلی کيرپی). ديگرگونه های پستانداران اين استان عبارتند از: پلنگ موش يا عروس موش، دله عروسک، روباه، گرگ، خرگوش، موش مغان، موش آبی و موش کور، راسو، سمور سنگی، رودک، رودک عسل خوار، گربه دشتی، گراز، قوچ و ميش ارمنی، قوچ و ميش البرزی، موش دو پای کوچک، موش دو پای پنج انگشتی، موش صحرايی، موش قهوه ای، موش خانگی، خارپشت اروپايی، خارپشت گوش بلند، خفاش مقبره ای، خفاش نعل اسبی کوچک، خفاش نعل اسبی بزرگ، خفاش گوش موش موچک، خفاش گوش بلند و خفاش بال بلند که تقريباً در تمام نواحی استان زندگی می کنند.
گونه های مختلفی از پرندگان در استان زنجان زندگی می کنند که برخی بومی، برخی مهاجر ساکن و برخی ديگر مهاجر عبوری هستند. گونه هايی که تا کنون در اين استان شناسايی و مشاهده شده اند، عبارتند از: کشيم، پليکان، باکلان، بوتيمار، بوتيمار کوچک، حواصيل خاکستری، حواصيل ارغوانی، اگرت بزرگ، اگرت کوچک، اگرت ساحلی، لک لک سفيد، لک لک سياه، فلامينگو، غاز خاکستری، غاز پيشانی سفيد، قو، آنقوت، تنجه، اردک کله سبز، خوتکا، اردک اره ای، فيلوش، خوتکای سفيد، اسکوتر بال سفيد، اسکوتر سياه، عقاب ماهيگير، کورکور، عقاب دريايی پالاس، طرلان، قرقی، سارگپه، عقاب تالابی، عقاب دشتی، سنقر گندم زار، سنقر دريايی، ترمتای، ليل، عقاب طلايی، کرکس، همه، دال سياه، دال، دليجه، کبک دری، کبک، تيهو، کبک چيل، بلدرچين، درنا، زنگوله بال، هوبره، يلوه حنايی، چنگر نوک سرخ، چنگر، بلدرچين بوته ای، سليم طوقی، خروس کولی، ابيا، چوب پا، جاخ لق، گلايول بال سياه، کاکايی سرسياه، پرستوی دريايی نوک کلفت، کوکر شکم سياه (باقرقره)، کبوترجنگلی، فاخته، کبوتر چاهی، ياکريم، قمری معمولی، کوکو، شاه بوف، جغد ماهی خوار، مرغ حق، جغد کوچک، شبگرد دشتی، شبگرد معمولی، باخورک معمولی، سبزقبا، زنبورخوار معمولی، زنبورخوار گلو خرمايی، هدهد، دارکوب سياه، دارکوب سبز، دارکوب خال دار بزرگ، دارکوب باغی، پرستو، چکاوک گندمزار، چکاوک کاکلی، چکاوک طوقی، پيت صحرايی، دم جنبانک ابلق، سنگ چشم پشت سرخ، پری شاهرخ، سار، زاغ نوک سرخ، زاغ نوک زرد، زاغی، کلاغ گردن بور، کلاغ سياه، کلاغ ابلق، غراب، بلبل، طرقه کوهی، توکامی باغی، چرخ ريسک بزرگ، گنجشک معمولی، گنجشک خاکی، سهره سبز و زرده پر سرسياه.

انواع گونه های خزندگان در سطح استان به فراوانی وجود دارند. برخی از انواع اين خزندگان عبارتند از: افعی يا گرزه مار، افعی زنجانی، افعی البرزی، افعی قفقازی، افعی پلنگی، افعی شاخدار، افعی تکابی، نيرمار، يله مار، مار جعفری، مارکرمی شکل، کورمار، کورمار دشتی، مار آتشی، مار سياه سوجه، مار آبی، مار چيلر، قمچه مار، مار گرگی، مار قيطانی، مار دشتی، مار شتری، مار پلنگی، مار درختی، مارمولک، سوسمار، سمندر معمولی، سمندر زرد، سمندر سبز، آفتاب پرست و لاک پشت.

در سطح استان زنجان در رودخانه ها و درياچه ها و آب های استان، ماهيان زيادی زندگی می کنند. از جمله زيستگاه های آنان رودخانه قزل اوزن مهم ترين رودخانه استان است که گونه های مختلف ماهيان را در خود جای داده است. برخی از مهم ترين انواع ماهيان اين استان عبارتند از: ماهی اسپله که بيش تر در رودخانه قزل اوزن و قسمتی از سفيد رود به فراوانی يافت می شوند. ماهی کپور در رودخانه قزل اوزن به حالت وحشی و در درياچه های مصنوعی پشت سدها به صورت پرورشی و به فراوانی يافت می شوند. اردک ماهی نيز از ديگر انواع آبزيان منطقه است که در معرض خطر انقراض نسل قرار دارد و در سال های اخير تعدادی از اين نوع ماهی از تالاب آب کنار به زيستگاه های استان آورده شده است. سس ماهی، ماهی سوف معمولی، ماهی زرد پر، مشک ماهی، بز ماهی، ماهی کولی سياه، ماهی کولی سفيد، سيم، قزل آلای خال قرمز سرسنگبان، آمور (پرورشی)، فيتوخاک يا سرگنده و کپوراسراييلی (پرورشی) نيز از ديگر آبزيان موجود در استان زنجان هستند.

قورباغه قهوه ای، قورباغه سبز، قورباغه غير حقيقی کوچک سبز، قورباغه غيرحقيقی پشت قهوه ای، وزغ خاکستری کوچک درختی، وزغ خالدار قهوه ای و خرچنگ، گونه های دوزيستان استان زنجان را تشکيل می دهند.

انواع حشرات و بند پايانی که در استان زنجان شناسايی و مشاهده شده اند، عبارتند از: پروانه، پروانه پر طاووس گلابی، پروانه يا کرم خراط، پروانه (کرم برگ خوار چغندر)، زنبور خرمايی، زنبور زرد چهار خط، زنبور زرد سه خط، زنبور سياه کرکی، زنبور عسل وحشی، عقرب سياه، عقرب زرد، عقرب کوچک، رطيل، عنکبوت سبز، عنکبوت زرد، عنکبوت سفيد، کنه دو نقطه ای گياهی، کنه چهار نقطه ای گياهی، کنه حيوانی، کنه قرمز، کنه چونجوار، کرم خاکی، کرم ساقه خوار برنج، کرم ساقه خوار ذرت، هزار پا، کفشدوزک نارنجی، کفشدوزک سياه، مورچه معمولی، موريانه، مورچه بزرگ، ملخ دريايی ، صحرايی، ملخ مراکش، ملخ مصری، ملخ ايتاليايی، سوسک سياه باريک، سوسک سياه شاخدار، سوسک گياه خوار بزرگ، سوسک مصری، سوسک زرد آلمانی، سوسک صدفی گرد، گل گردان (تپاله غلطان)، سوسک انباری، زردآلو رسونک، سوسک خالدار رسونک، جيرجيرک، جيرجيرک سياه صحرايی، آب دزدک، پشه آنوفل، پشه معمولی، پشه ريز، مگس معمولی، خرمگس، مگس، مگس چغندر، مگس خربزه، مگس نيش دار، سنجاقک، زنجره، سن قهوه ای گندم، سن کدو، سن سبز، شيخک، شپش، شپشک آردآلود، شپشک واوی سيب، شپشک بنفش زيتون، شپشک نخودی، کک، کک سياه ريز، تريپس گندم، تريپس چغندر، شته سبز، شته سياه، شته پنبه ای، سرخرطومی يونجه و سرخرطومی گلابی.

سازمان محيط زيست استان زنجان مناطقی را با عنوان مناطق حفاظت شده تعيين کرده است که اين مناطق از لحاظ وجود گونه های جانوری و فلور گياهی دارای ارزش های زيست محيطی هستند. منطقه حفاظت شده سرخ آباد، انگوران و منطقه شکار ممنوع خراسانلو، سه منطقه حفاظت شده استان هستند که هر يک مساحتی حدود 120 هزار هکتار دارند. کليه مناطق دشتی، کوهستانی، تالاب ها و رودخانه های مناطق مختلف استان بجز 3 منطقه ياد شده، برای شکار انواع پرندگان، خرگوش و گراز آزاد است و شکارچيان بومی و غير بومی می توانند از آن ها استفاده نمايند.
مناطق مختلف استان برای شکار انواع چهارپايان و پرندگان مناسب است ولی مناسب ترين قسمت استان برای شکار انواع جانوران، شمال خاوری استان و شهرستان طارم است که معمولاً شکارچيان در تاريخ ها و فصل های مجاز می توانند در اين مناطق به شکار بپردازند. تاريخ های مجاز شکار در استان زنجان، از اول شهريور تا اول بهمن ماه هر سال برای شکار کبک از اول مهر تا اسفندماه، هر سال برای شکار مرغابی از پانزدهم آذر تا آخر بهمن ماه و هر سال برای شکار کل، بز، قوچ و ميش آزاد است.

برخی از انواع جانوران از جمله فلامينگو، قو، درنا، بازهای شکاری، کبک دری و آهو نيز در سطح استان وجود دارند که از گونه های حفاظت شده استان به شمار آمده و شکار آن ها در هر شرايطی ممنوع است. مناطق حفاظت شده استان زنجان زير نظر سازمان حفاظت از محيط زيست استان اداره می شوند و زيستگاه جانوران و گونه های کمياب گياهی هستند که دارای ارزش های بيولوژيکی است.

 

مناطق توريستی - طبيعی خاص استان زنجان

 

منطقه ی زيبای طارم، چمن با ارزش سلطانيه، شکارگاه ها و مناطق حفاظت شده ی استان، دره ها و دربندهای ييلاقی منطقه، سواحل زيبای رودخانه قزل اوزن، چشمه های متعدد آب گرم، منطقه ييلاقی گاوازنگ، کناره های سد تهم، کوه های منطقه ی ماه نشان، روستاهای صخره ای و طبيعی استان زنجان و مناطق حفاظت شده ی اين ناحيه برخی از مناطق توريستی- طبيعی استان زنجان هستند که برای گسترش گردشگری طبيعی مناسب به نظر می آيند.


دی ان ان