X

نقاط ديدنی

نقاط ديدنی استان زنجان

غارها



 

 
 
 غار گلجيک زنجان   غار کتله خور گرماب  غار خرمنه سر زنجان

کاروانسراها

 
 
 
كاروانسراي نيك پي
كاروانسرا سنگی 
کا 
 کاراروانسراسرچمبلاغ

 

مجموعه های تاريخی

 
 
بنای رختشويخانه زنجان  مجموعه چلبی اوغلی خدابنده  عمارت ذوالفقاری زنجان 

امامزاده ها


 

 

 

 
امامزاده سيد ابراهيم، زنجان امامزاده اسماعيل، ابهر   امامزاده يحيی،ابهر امامزاده زيدالکبير، ابهر 

مساجد


 

 

 
مسجد جامع، زنجان مسجد جامع قروه، ابهر مسجد جامع سجاس، خدابنده مسجد جامع قلابر، خدابنده

 غار تاريخی گلجيک زنجان:

  اين غار در 35 کيلومتری جنوب غربی شهرستان زنجان در ارتفاعات مشرف به روستای حاج آرش از توابع شهرستان زنجان واقع شده است. در حال حاضر دسترسی سواره به آن امکان ندارد. اين غار عظيم به طور طبيعی از فرسايش سنگهای آهکی موجود در غار پديد آمده و با داشتن آب و هوای مناسب، داخل آن مأمن انسان دوران پيش از تاريخ بوده است.   

ابعاد آن 700 متر در 100 متر و ارتفاع تقريبی آن 50 متر است. داخل غار آثار زيستی انسان در دوره آشولين تا بردوستين متعلق به شانزده تا سی هزار سال قبل از ميلاد را نشان می دهد.

در داخل غار، ابزار، ادوات، تيغه های سنگی و استخوان حيوانات شکاری به مقدار فراوان ديده می شود. آنچه که بيشتر از همه در خور بررسی، مطالعه و اهميت است، آثار معماری موجود در غار و محصور نمودن فضاهای زيستی و تعيين حريم ها و مطرح بودن مالکيت در آن می باشد که به نظر می رسد احداث حدود 4 کيلومتر راه، دسترسی سواره را جهت انتقال تجهيزات و بررسی دقيق تر سيستماتيک ضروری می نمايد تا با سرمايه گذاری در آن به جهت ايجاد اماکن توريستی و سياحتی مورد بهره برداری قرار گيرد. علاوه بر آن صخره های جنوبی غار از سنگهای مرمر سبز بسيار ارزنده تشکيل گرديده که می تواند مورد بررسی و بهره برداری و استخراج قرار بگيرد.

 غار تاريخی کتله خور گرماب

 

 

غار کتله خور در دل کوه های آهکی جنوب روستای گرماب واقع شده و از مرکز بخش 10 کيلومتر با استفاده از معبر ماشين رو فاصله دارد. اين فاصله در مسير پياده رو به دو کيلومتر تقليل می يابد.

روستای گرماب به عنوان مرکز بخش به همين نام از توابع شهرستان خدابنده در منتهی اليه سمت جنوبی استان زنجان واقع گرديده و از طرف شرق با استان همدان و از جانب غرب با استان کردستان هم مرز است.

اين منطقه که به بخش افشار يا قشلاقات افشار معروف است دارای 126 روستای مسکونی بوده و ساکنان آن را ايل معروف به شاه سون های افشاری تشکيل داده است.

از آثار تاريخی شناسايی شده اين منطقه تکمه تپه (تپه خاکريز) واقع در قشلاقات افشار را می توان نام برد که سفال های نخودی رنگ منقوش به نقوش و خطوط هندسی و سياهرنگ يادگارهايی از زندگی در اوايل هزاره سوم پيش از ميلاد موسوم به دوران آغاز ادبيات را معرفی می نمايند. توجيه حد فاصل زمانی سی هزار سال قبل از ميلاد (فرهنگ بردوستين) و سه هزار سال قبل از ميلاد (فرهنگ سفال نخودی رنگ) در طبيعت کوهستانی مناطق، قابل بحث و بررسی است. در نتيجه اين ويژگی مدت زمان فرهنگ دوران سنگ در اين منطقه و ساير مناطق کوهستانی را به درازا کشانده است.

غار کتله خور با طول تقريبی 10 کيلومتر ابتدا در سال 1331 هجری شمسی توسط گروه کوهنوردی زنجان مورد بازديد قرار گرفت. اين غار به طور طبيعی از شسته شدن و فرسايش آهک و حرکات تکتونيکی ايجاد گرديده و تعيين قدمت آن مستلزم انجام آزمايش های پتاسيم آرگون يا جهت قطب مغناطيسی است

دهانه اين غار در ارتفاع 11 متری از سطح مسيل که مشرف بر آن است قرار گرفته و در وضعيت فعلی قطری معادل 40/1 متر دارد. ابتدای غار تا عمق 150 متری شبيه به راسته بازارهای معمولی است با اين تفاوت که عناصر و اندامهای آن اندکی از بازار کوچکتر می باشد. کف اين قسمت را لايه ای از خاک و خاکستر پر نموده است. از عمق 150 متری تا عمق 700 متری گشايش نسبتاً زيادی در غار حاصل شده و شعب متعددی بوجود آمده است.

معبر غار پس از عمق 700 متر به طول 60 متر تنگتر و سقف آن کوتاهتر گرديده و به آبراه قنوات شبيه است.

 

پس از عبور از اين منطقه محل وسيع و مسطحی ظاهر می شود که به شبستان مساجد شبيه است. در ضلع شرقی آن برکه آبی به ابعاد 35 متر وجود دارد که دارای آب زلال و گوارا است. 

.در رابطه با اين غار عظيم اطلاعات آميخته با خرافات در ميان اهالی روستاهای مجاور وجود دارد، از جمله اينکه: صدای پتک آهنگران همدان از دل اين غار شنيده می شود، در درون ظلمانی غار درياچه بزرگی وجود دارد و همچنين وجود کوه بزرگ داخل آن از جمله همين شايعات است.

تا عمق 700 متری در فضای ظلمانی غار آثار حيات که به انواع استخوان و سفال محدود می شود قابل رؤيت است.آثار جمع آوری شده عمدتاً سفال شکسته های سطحی و پراکنده است. قديمی ترين نوع اين آثار، سفال تيره رنگ دود زده با نقش داغدار با دسته ای به روش ساخت افزوده با تمپر گياهی و دست ساز است و از نظر زمانی متعلق به اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد می باشد.دومين نوع از آثار جمع آوری شده، سفال های دست ساز دارای پوشش است. روی سفال به رنگ قرمز متمايل به رنگ قهوه ای و نسبتاً خشن و با سفال های شناخته شده قرون اول تا سوم ميلادی قابل مقايسه است.سومين نوع آثار جمع آوری شده، سفال های دوران جديد است که به شکل کوزه و بشقاب بوده و در مقطع فعلی ارزش تاريخی ندارند.

در نتيجه با توجه به حجم و وسعت غار و مقايسه آن با غارهای تاريخی شناخته شده و همچنين موقعيت مکانی آن و از همه مهمتر وجود لايه تاريخی ضخيم در ابتدای غار تا عمق 150 متری و مطالعه آثار جمع آوری شده، اين محل می تواند يکی از پناهگاه های انسانی در دوران سنگ و دوران آغاز ادبيات باشد.

از طرف ديگر اين غار با اندکی تغييرات و ايجاد گشایش در بعضی از نقاط آن از نظر تفرجگاه و مسايل مربوط به صنعت توريسم از ظرفيت بالايی يرخوردار است.

 غار خرمنه سر زنجان

 اين غار در کوه بلند و سر به فلک کشيده خرمنه سر در سمت شمالی روستای شاه نشين و يا به اصطلاح متداول و معمولی محل (شانيش) واقع گرديده که غار عظيم و با ابهت خرمنه سر نيز در دل اين کوه و در ارتفاع 1600 متری از سطح دريا قرار دارد.

برای رسيدن به دهانه غار در ابتدا از بستر رودخانه ای که از کوههای شمالی شانيش سرچشمه می گيرد همچنين از ميان درختان سرسبز و زيبای زيتون و انجير بايد گذشت و به سوی ارتفاعات شمالی پيش رفت. در نزديکی قله کوه خرمنه سر دهانه مشبک و پنجره مانند و در عين حال نسبتاً وسيع غار خرمنه سر واقع شده است. اين دهانه ربطی به غار اصلی ندارد و نبايد به جای مدخل غار اصلی منظور شود.پيدا شدن ظروف شکسته سفالين حاکی از اين مسأله است که در گذشته های دور اين غار محل زندگی يا پناهگاه قوم و قبيله ای بوده است.

مطالعات سطحی دو دوره استقرار کاملاً روشن و متمايز را عرضه می نمايد، دوره نخستين شامل ابزار و ادوات سنگی و تيغه های سنگ چخماق متعلق به زندگی غار نشينی انسان پيش از تاريخ است که تعيين قدمت آن با اطلاعات موجود و بدون مقايسه با آثار شناخته شده و انجام آزمايشات لازم کاری بس دشوار خواهد بود ولی آنچه که مسلم است قدمت استقرار دوره نخستين در اين غار تاريخی پيش از هزاره پنجم قبل از ميلاد است.دوره دوم آثار زيستی مشخص و روشن است؛ آثار سفالی و ادوات زيستی موجود در اطاقها و دهليزها، متعلق به اوايل قرن چهارم هجری قمری است.

 

اين غار تاريخی با قلعه شميران يا سميران که امروزه به نام مجموعه تاريخی قاسم آباد در ساحل راست رودخانه قزل اوزن قرار گرفته، در ارتباط است به عبارتی ديگر عمال و سرکردگان حکومت کنگريان از اين غار به عنوان پناهگاه امنی در مقابل فشارهای سياسی بغداد استفاده می کردند.

 

 

به طور کلی اين منطقه برخلاف فلات مرکزی ايران که استقرارهای پيش از تاريخ تا دوران آغاز ادبيات لاينقطع قابل تعقيب و بررسی است، به لحاظ کوهستانی و صعب العبور بودن آن يک برزخ و ابهام ده هزار ساله را نشان می دهد، به عبارتی ديگر ادامه و ارتباط تمدن های مستقر در تپه حصار دامغان، تپه سيلک کاشان، تپه چشمه علی شهر ری، سايت تاريخی سگزآباد و تپه زاغه دشت قزوين که اقوام ساکن و بومی در فلات ايران به حيات خود ادامه داده است و پس از طی دوران نو سنگی طريق تعالی پيموده و به تمدن شايانی رسيده است، به طوری که آثار تکنيکی و هنری آنها انسان قرن بيستم را به تعجب و تحسين وا می دارد و با عنوان تمدن فلات ايران و يا تمدن سفال نخودی رنگ مشهور و معروف است، به طور عام و چشمگير در منطقه وجود ندارد و با بررسی ها به عمل آمده تنها چند مورد در آن ديده می شود که ادامه تمدن دشت قزوين، از اوايل هزاره پنجم تا اواخر هزارعه دوم قبل از ميلاد را نشان می دهد.

البته اين تنها مورد در منطقه کوهستانی استان زنجان نيست بلکه مناطق کوهستانی ديگر همانند منطقه مازندران، گيلان، کردستان نيز دارای همين ويژگی است. دليل اين مسأله به احتمال زياد صعب العبور بودن مناطق ياد شده است که ارتباط اقوام مستقر در اين نواحی را مشکل نموده و موجب رکود تمدن در استقرارهای انسانی در ناحيه گرديده است. بدين جهت زمان عصر نو سنگی در اين مناطق به طول انجاميده و در نتيجه اقوام مستقر در اين منطقه تا اواسط هزاره سوم قبل از ميلاد به روش شکار ورزی ادامه حيات داده اند.

 کاروانسرای سرچم

 اين کاروانسرا يکی از کاروانسراهای مهم مسير تجاری ری به آذربايجان در قرن هشتم هجری قمری بوده است. اين کاروانسرا که طبق کتيبه سردر آن، رباط نام دارد در روستای سرچم واقع در هشتاد کيلومتری محور زنجان- ميانه، در ساحل رودخانه زنجان چای و مشرف به جاده قديم تبريز در سال 734 هجری قمری در دوره ايلخانی احداث شده است. آثار و بقايای اين کاروانسرا نشان می دهد که پلان آن از کاروانسراهای چهار ايوانی بوده و شامل صحن مرکزی و گرداگرد آن حجرات و در ايوان شمالی که مشرف به در ورودی است شاه نشين قرار گرفته است.

در اين کاروانسرا حداقل چهار برج در چهار گوشه آن تعبيه شده بود که کليه ساختمان کاروانسرا به استثنای در ورودی همگی ويران و به تلی از خاک تبديل شده است، در ورودی شامل دو برج آجری در طرفين و يک دروازه با پوشش قوس جناغی از سنگ سياه اجرا شده و در بالای آن کتيبه بسيار زيبايی که حکايت از احداثآن در زمان ابوسعيد ايلخان و وزير او به نام غياث الحق الدين محمد بتاريخ 733 هجری قمری دارد، مزين گرديده است. تزئينات لچکی ها، کاربندی ها و بندکشی در ورودی ناقص م نيمه تمام باقی مانده است.

 کاروانسرای نيک پی

 اين کاروانسرا که به شدت تخريب گرديده و قسمتی از آن باقی مانده، نمايانگر عظمت در دوران برپايی بوده است. اين کاروانسرا که اکثريت قريب به يقين مستشرقين در آن سکونت نموده اند، از آجرهايی به رنگ قرمز ساخته شده و از کاروانسراهای به سبک چهار ايوانی بوده است.

 

کاروانسرای قره بلاغ

 

کاروانسرای قديمی قره بلاغ کاملاً تخريب شده و هم اکنون بصورت تپه تاريخی در آمده است. آنچه که مسلم است اين است که شکل تپه محل کاروانسرای قره بلاغ چنان است که با احتمال قريب به يقين پلان آن از نوع کاروانسراهای چهار ايوانی و قابل مقايسه با کاروانسرای سرچم است، با اين تفاوت که فاقد برج های ديده بانی بوده است.

 

پل های قديمی

استان زنجان پل های قديمی و تاريخی بسياری دارد از جمله پل ميربهاءالدين زنجان بر روی رودخانه زنجان رود، پل سردار در جنوب شهر زنجان و پل حاج سيد محمد در جنوب شرقی  زنجان که از زمان قاجار باقی مانده است.

  بنای تاريخی رختشويخانه

 بنای رختشويخانه در قلب بافت تاريخی شهر که منطبق بر حصار می باشد، در منطقه پر تراکم مسکونی، موسوم به عباسقلی خان و محل معروف به بابا جامال چوقوری (گودال بابا جمال) احداث شده است، که امروزه خيابان سعدی وسط به فاصله يکصد متری از سمت غربی آن عبور نموده و از طريق کوچه فرهنگ به بنای مزبور مرتبط می گردد.

مجموعه تاريخی رختشويخانه در سال 1319 شمسی ذيل شماره 1198 در دفتر انديکاتور اداره ثبت اسناد و املاک زنجان به ثبت رسيده است. زمين اين بنا در سال 1347 هجری قمری مطابق با 1307 هجری شمسی توسط علی اکبر توفيقی رئيس بلديه شهر (شهردار) زنجان از باقرخان امجد نظام به قيمت 185 تومان خريداری شده است. محل موصوف قبل از احداث رختشويخانه با هرزآبهای سطحی مملو و به بابا جمال چوقوری (گودال بابا جمال) معروف بوده است.

اين بنا توسط دو برادر به نامهای مشهدی اکبر (معمار) و مشهدی اسماعيل (بناء) در مدت 15 ماه به اتمام رسيده و سنگهای آن از معدن سنگ روستای اژدهاتو استخراج و پس از حجاری توسط گاری های بلديه (شهرداری) به محل بنا حمل شده است. آب مجموعه از قنات قلعچه حاجی مير بهاءالدين تأمين می گرديده است. متولی رختشويخانه توسط رئيس بلديه گمارده می شد و ساليان متمادی شخصی بنام اصغرخان بوده که عيال ايشان به نام معصومه خانم مديريت آن را به عهده داشته. اصولاً رختشويخانه برای آحاد شهروندان شبانه روز داير و استفاده از آن مجانی بوده ولی نامبرده مبلغ ده شاهی بابت سرايداری از مراجعين اخذ می نموده است.

در يک بررسی کلی می توان اين مجموعه را به دو بخش تقسيم نمود. بخش نخست، سرايداری و محل مديريت رختشويخانه بوده و شامل حياط و اعيانی مسکونی می باشد. حياط محوطه ای است به شکل مربع و مستطيل به ميزان 400 متر مربع (32×12متر) شامل درختکاری و فضای سبز، و اعيانی آن در جبهه شمالی محوطه به مقدار 60 متر مربع شامل دو اطاق و يک ورودی است که اين ورودی فضاهای محوطه، سرايداری و محل شستشوی رخت را به همديگر متصل می نمايد. پلان و نمای اين واحد مسکونی دارای بار فرهنگی بوده و به سبک معماری سنتی شناخته شده زنجان احداث گرديده است.

بخش دوم فضاهای مربوط به کار شستشوی رخت است که خود از چهار قسمت تشکيل يافته، قسمت اول خزينه يا محل جمع آوری آب است، اين مخزن در منتهی اليه سمت شمالی مجموعه و مشرف به سالن شستشو قرار دارد.

فضای داخل بنا با پرسپکتيو بسيار زيبا طراحی و اجرا گرديده، بدين ترتيب دو رديف طاق و تويزه بطور متوالی که ستونهای سنگی انها را از يکديگر جدا می سازد، ساخته شده است. اين فضا توسط 11 واحد ستون بطور قرينه سالن را به دو قسمت تقسيم نموده که فاصله ستونها در جهت طولی 17/5 متر است. ستونها به ارتفاع 70/2 متر از کف فعلی قابل اندازه گيری است اما به جهت ايجاد مقاومت لازم و هموژن نمودن بنا ستونها با پايه های سنگی به ميزان 40 سانتی متر در داخل پی ها که از شفته آهک است کار گذاشته شده اند، که بدين ترتيب ارتفاع ستونهای سنگی 10/3 متر خواهد بود.

محل شستشوی رخت به طور قرينه از 4 واحد حوضچه و مجاری آب در حد فاصل حوضچه ها تشکيل يافته. آب مورد نياز ابتدا پس از عبور از يک مجرا به طول يک متر به حوض نخستين داخل شده و از سر ريز آن به حوض دومی سرازير می گردد. در طرفين شرقی و غربی اين حوض دو مجرای آب قرار گرفته تا انتهای سالن به حوض سومی که به قرينه حوض دومی ساخته شده امتداد می يابد. در وسط جبهه طولی اين مجرا در هر طرف يک واحد حوض ايجاد شده به طوری که مجرای مورد بحث را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسيم می نمايد. در امتداد مجرای موصوف دو رديف پاشور تعبيه شده که مجرای آب و حوضچه ها را بور قرينه محاط می کند. عناصر و اندامهای مزبور با کار گذاری سنگهای حجاری شده از نوع تراورتن از يکديگر مجزا شده و شکل يافته اند.

محل شستشوی رخت به چهار قسمت تقسيم شده. ابتدای شستشو که از انتهای جريان آب است حوضچه مخصوص لباسهای بسيار آلوده و لباسهای مربوط به افراد با امراض ساری بوده و مجرای آب واقع در حد فاصل حوضچه دوم و سوم مخصوص لباسهای نسبتاً تميز و محل آبکشی و حوضچه چهارم مخصوص شستشوی ظروف آشپزخانه و بالاخره حوضچه آخری (اولين حوض از حرکت آب) محل آب تميز و خوراکی بوده است.

چنين مجموعه ای با عملکرد ياد شده در هيچ جا ايران مشاهده نشده اما سبک معماری، ابعاد و تناسبات رعايت شده در قوسها و تويزه ها، با بناهای عام المنفعه هم دوره شهر زنجان قابل مقايسه اند. سيستم کلی آن را بسادگی می توان با مساجد عباسقلی خان، دروازه ارک، مسجد و تکيه قهرمان مقايسه نمود.

 مجموعه تاريخی چلبی اوقلی

 

در پانصد متری جنوب غربی سلطانيه، بر سر راه سلطانيه- خدابنده آثار معروف بقعه چلبی اوغلی قرار گرفته است. باستان شناسان و محققان اين مجموعه را به سلطان چلبی منسوب نموده و تاريخ احداث بنا را سال 728 هجری قمری عنوان کرده اند.اين مجموعه از دو بخش خانقاه و مقبره تشکيل شده است. خانقاه شامل صحن مرکزی بوده و در اضلاع شرقی و غربی آن حجرات قرار گرفته اند. پلان معماری اين مجموعه با الهام از عقايد و مراتب صوفيه طراحی و هريک از فضاها با عملکردی خاص، اجرا شده است.واحد نخستين در قسمت ورودی به مرتبه فقرا اختصاص داشته، طالبان جنت، مرتبه بعدی اين فرقه، در زوايای قسمت ورودی جای گرفته اند. حجرات انفرادی صحن مرکزی با دارا بودن درهای کئتاه، محل رياضت مريدان را با توجه به مراتب انها را تشکيل می داده است.

 صحن خانقاه محل سماع جمعی بوده که سلطان در وسط و مريدان در گرداگرد ان حلقه می زده اند و بدين ترتيب حلقه ذکر برپا می گرديده است. احتمالاً واحدهای جنوبی خانقاه به عنوان کلاسهای آموزشی و فضای واقع در طرفين ايوان جنوبی محل حلقه ذکر زمستانی بوده است.طبقه دوم بنا در طرفين ايوان به شدت آسيب ديده و فرو ريخته و گرداگرد ان عنصری شبيه به جان پناه ديده می شود. حاصل اينکه قرينه سازی در کل مجموعه کاملاض رعايت شده است و مصالح اصلی بنا را لاشه سنگها و ساروج تشکيل داده و سقف حجرات و زوايا گنبدی شکل می باشد.قسمت دوم اين مجموعه تاريخی بقعه معروف به سلطان چلبی است. پلان اين بنا هشت ضلعی است و هر ضلع آن از نمای خارجی بطول 16/4 متر، به ارتفاع 17 متر و به قطر 5/7 متر با زيبايی خاصی طراحی و اجرا گرديده است.

سبک قبر سلطان چلبی در اين آرامگاه اهميت بسزايی دارد، از اين نظر که اين قبر، حلقه ذکر صوفيه را تداعی می کند. بدين معنی که داخل مقبره به فضاهايی تقسيم گرديده که جسد سلطان در وسط آن دفن شده و اجساد مريدان با توجه به درجه و مراتب آنها، در گرداگرد آن قرار داده شده اند. بحث در باب انتساب اين بقعه به سلطان چلبی هنوز مفتوح است.

 عمارت ذوالفقاری زنجان

در مرکز بافت قديمی، مجموعه تاريخی ذوالفقاری واقع شده است. اين مجموعه شامل ساختمانهای اندرونی و بيرونی و قسمتهای اداری است که قبل از احداث خيابان ذوالفقاری (طالقانی کنونی) با يک شبکه ارتباطی در طبقه هم کف و زير زمين به يکديگر مرتبط بوده است. هم اکنون اين مجموعه تقسيم شده و قسمتهايی از آن از ميان رفته است. از جالبترين بناهای باقيمانده اين مجموعه بنای تاريخی مرکز مجموعه بيرونی است. اين بنا در دو طبقه و يک سردابه ساخته شده، پلان بنا ايرانی و سبک ساختمانی از بناهای گوتيک اروپا تقليد شده است.

در طبقه هم کف، ورودی بنا که يک سقف سر پوشيده با دو ستون تعبيه شده به هشتی منتهی می شود. در اين طبقه قسمت امور اداری و دفتری و حسابداری قرار گرفته و سمت شرقی بنا احتمالاً عملکردی غير اداری و احتمالاً گلخانه بوده است.در طبقه دوم که دارای دو راه پله است، تالارهای پذيرايی، اطاقهای خواب، اطاقهای نشيمن و سرويسهای بهداشتی قرار گرفته است.هسته مرکزی اين بنا به سبک چهار طاقی با سقف گنبدی اجرا شده و جرز و ديوارهای باربر، سنگينی سقف را تحمل می نمايد. محدثات جانبی اين چهار طاقی با تيرهای چوبی پوشيده شده است.

  کل مجموعه با پوشش خارجی شيروانی است که تا زمان احداث در اين شهر سابقه نداشته است. در بالای هسته مرکزی بنا، نورگير زيبايی تعبيه شده که به کلاه فرنگی معروف است. اين نور گير با پلان هشت ضلعی با روش گره سازی به فرم گنبد تبديل گرديده. سقف اطاقها در طبقات به طرز زيبايی لمه کوبی شده و شامل طرحهای هندسی و گره سازی است و در مجموع از موتيفهای ايرانی استفاده شده است. از تزئينات داخل بنا در طبقه هم کف از کاشيکاری به سبک قاجار می توان ياد نمود که طرح معروف لوتوس (نيلوفر آبی) ديده می شود.

پنجره های بنا عموماً دو لنگه و اطراف آن مشبک است که با بکارگيری شيشه های رنگين کنتراست جالبی را در داخل اطاقها ايجاد نموده است. نعل درگاهی پنجره ها در طبقه هم کف مسطح و در طبقه منتهی اليه جنوب غربی حياط مشرف به خيابان تعبيه شده و طاقنماهای تزئينی در اطراف ورودی ديده می شوند و اين قسمت نيز که از خيابان بلاواسطه داخل مجموعه می شود، از معماری اروپا الهام گرفته است.

اين بنا در مجموع از بناهای تاريخی و با ارزش شهری است که به سبک بناهای اواخر دوران قاجار ساخته شده است.

 گرمابه های قديمی زنجان

 از آثار ديگری که از نظر معماری دارای ارزش و اعتبار می باشد، حمام های قديمی اند که اساساً به لحاظ رعايت دو عامل تعيين کننده پايين تر از کف معابر در محلات ساخته شده اند. عامل نخستين سوار شدن آب مورد نياز به سيستم آبرسانی گرمابه و ديگری گرم بودن فضای حمام در زمستانهای سرد منطقه، مدنظر بوده است. طرح و پلان گرمابه ها تقريباً يکسان اجرا شده و درب ورودی آنها عموماً از معابر دارای زاويه 90 درجه است. و بدين ترتيب امکان هرگونه ديد مستقيم را از معابر به لحاظ رعايت موازين شرعی سلب می نمايد.

زاويه سوم به يک هشتی در دار منتهی می شود که اين هشتی هم از نظر حفاظت ديد و هم نظر ايجاد تعادل در هوای ورود و خروج نقش اساسی را ايفا نموده است. پس از هشتی محوطه رختکن در طرحهای مختلف هندسی با سقف گنبد دار قرار گرفته و در وسط آن حوض و در اطراف سکوهای نشيمن جهت لباس پوشيدن و کندن در نظر گرفته شده است. فاصله فضای رختکن و قسمت اصلی استحمام را دالان اشغال نموده و سرويسهای بهداشتی و نظافت در آن جای گرفته است.

 وجود اين فضا از نظر مسائل سنتی و ايجاد تعادل هوای گرم داخل گرمابه و فضای رختکن امری لازم و ضروری به نظر می رسد که معماران زنجانی با فکر خلاق خود در ايجاد آن توفيق يافته اند.

فضای چهارم از ورودی، قسمت استحمام گرمابه را تشکيل داده که شامل يک شاه نشين و دو الی سه باب خلوت نشين و يک خزينه می باشد. از نظر عملکرد اين فضاها در قسمت شاه نشين که اندکی بلندتر از فضای گرمابه است، جهت متمولين، که از کارگران گرمابه جهت استحمام استفاده می شده، اختصاص دارد. فضای خلوت نشين به مردم عادی که خود استحمام می نموده اند تعبيه شده است. نوع سقف در فضای اصلی و شاه نشين بصورت گنبد و در فضای خلوت نشين ها از طاق استفاده شده است که نوع آن عموماً از قوسهای خوزی است. تأسيسات جانبی گرمابه های قديمی عبارتند از آتش خانه يا تن، انبار آب گرم، آب سرد و غيره که فاقد ارزش معماری است.

عموماً گرمابه ها از آجر، سنگ و ملاط ساروج ساخته شده و دارای استحکام و مقاومت لازم در مسايل ايستايی است.

 بازار قديمی زنجان

 

 بازار زنجان در قلب بافت قديمی شهر (خاستگاه اوليه) در راستای راههای ورودی قرار گرفته و از دو قسمت بازار بالا و بازار پايين تشکيل شده است، ولی اين دو از نظر عناصر تشکيل دهنده يکسان و قابل مقايسه است.

بازار پايين علاوه بر عرضه داد و ستد توليدات محلی از طريق دو باب کاروانسرای موجود که محصولات را از قراء و قصبات به آنجا حمل می کرده اند، تغذيه می شده است. 

 

 کما اينکه تا قبل از توسعه راهها و تردد ادوات موتوری در سالهای اخير اين اماکن با عملکردهای نخستين مورد استفاده بوده و امروزه تبديل به انبار کالاهای وارداتی شده است. از کاروانسراهای اين بازار، سرای گلشن و سرای ملک است که در سال 1345 هجری قمری بازسازی و مرمت گرديده اند. در جهت برطرف ساختن نياز ساکنين از نظر اجتماعی و مذهبی اين مجموعه دو مسجد را در خود جای داده است که عبارتند از مسجد آقا شيخ فياض و مسجد ميرزايی. گرمابه های بلوری و معينی در مجموعه، محل خاصی را اشغال نموده اند.

مجموعه بازار بالا از بازار قيصريه، بازار بزازها، بازار حجت الاسلام، بازار امامزاده و بازار عبدالعلی بيگ تشکيل شده است. اين بازار از نظر توليد و عرضه کالا و خدمات جنبی وابسته، بسيار غنی و مهمترين مرکز اقتصادی و تجاری شهر محسوب می شده است. اين مجموعه از نظر توليد و عرضه کالا به هشت راسته زرگرها، بزازها، کفاشها، سراجها، کلاه دوزها، صندوق سازها، رنگرزها، ميوه فروشها و جگر پزها تقسيم شده است. اين تقسيم بندی و انسجام معقول و منطقی از نظر حفظ حقوق سنديکايی و کنترل قيمت کالاهای عرضه شده حائز اهميت بوده و والا بودن افکار طراحان و بانيان آن را آشکار می سازد. از نظر اقتصادی هم موجب جلب مشتری در يک محل مخصوص و شناخته شده می تواند رونق اقتصادی را برای کسبه فراهم نمايد.

از کاروانسراهای جالب اين مجموعه که نقش مؤثری را در عرضه کالاها ايفا نموده کاروانسرای حاج علی قلی و سرای حاجی کربلايی را می توان نام برد که احتمالاً در سال 1300 هجری قمری تکميل شده است.

اين مجموعه پنج مسجد به نامهای چهل ستون، آقا سيد فتح الله، مسجد جامع حجت الاسلام و مسجد ملا را در خود جای داده است.

 بقعه امامزاده سيد ابراهيم (ع)

 بقعه امامزاده سيد ابراهيم يکی از بقاع معتبر شهر زنجان است. علمای فن در شجره نامه آن حضرت اختلاف نظر دارند. جمعی ايشان را ابراهيم بن موسی بن جعفر (ع) دانسته اند و جمعی ديگر همانند ابوالفرج اصفهانی و ابونصر بخاری در سرالانساب ايشان را ابراهيم بن محمد بن عبدالله بن الحسن بن العباس بن علی (ع) ذکر نموده اند. اگر اين شجره نامه درست باشد سيد ابراهيم (ع) به اتفاق کوکبی حسين بن اسماعيل بن محمد الارقط بن عبدالله الباهر بن زين العابدين (ع) در اوايل قرن سوم هجری در زمان خلافت المعتزر بالله خليفه عباسی قيام نموده و در 3 کيلو متری سمت جنوبی شهر زنجان در جريان جنگی با عمال خليفه شهيد گرديده و تن مطهرش در قبرستانی واقع در منتهی اليه شرقی مشرف به ديوار حصار مدفون شده است.

بنای امامزاده ابتدا به سبک چهار طاقی بوده که گنبد زيبايی آن را پوشش می نمود. در سال 1340 شمسی اين مجموعه به جهت تبديل به احسنت برداشته شده و مجدداً منطبق بر بنای قديمی نوسازی گرديده است. گنبد از نوع تک پوششی بوده که به واسطه چهار گوشواره بر جرزها استوار گشته و حد فاصل گوشواره و گنبد هشت نور گير تعبيه شده است. تزئينات گنبد از داخل مقرنس و گره سازی بوده و سوره جمعه به خط زيبای ثلث، به قلم استاد جواد مير محمد رضايی زنجانی چشم بينندگان را نوازش می دهد. در نمای بيرونی سوره مبارکه (اسماء ذات البروج) به خط ثلث زنجيری نوشته شده است.

ضريح حرم که در اصفهان ساخته شده در سال 1358 نصب گرديده است. قديمی ترين قسمت اين بقعه سر در ورودی سمت شمالی و مناره های واقع در طرفين آن می باشد. اين سر در به سال 1341 شمسی توسط معمار ابراهيم سلطانی ساخته شده و بالای مناره ها آيه 55 سوره مبارکه احزاب به خط زيبای ثلث به قلم استاد اخيرالذکر رقم گرديده است.

از بناهای ديگر اين مجموعه مسجد اعظم واقع در ضلع غربی مجموعه می باشد که بنای آن در سال 1346 شمسی اتمام پذيرفته است. در مجموع پلان اين مجموعه با قواعد و سبک های شناخته شده معماری رايج در بناهای مذهبی مطابقت ندارد. تجديد بنای اين بقعه مرهون خدمات ارزنده روانشاد استاد منصور محاوری، فرزند ملا غلامرضا متولد 1278 شمسی می باشد که از سال 1304 مدير مدرسه علميه بوده است. ايشان از سال 1340 با همکاری ديگر شهروندان زنجانی به تجديد بنای امامزاده همت گماشتند.

 امامزاده اسماعيل شناط

 بنای تاريخی بسيار زيبايی در شناط ابهر واقع در جاده ترانزيتی ابهر- تاکستان موسوم به امامزاده اسماعيل قرار گرفته است. بنابر اقوال تذکره نويسان نسب وی به اسماعيل بن ابو محمد جعفر بن اسمعيل، ابو علی حسن بن ابو علی محمد بن عبدالله بن احد بن عبدالله علی بن الحسن بن زيد بن الحسن بن علی بن ابی طالب عليهم السلام می رسد.پلان بنا از بيرون هشت ضلعی است که از درون به مربع تبديل گرديده. اين بنا تماماً از آجر است و اضلاع هشتگانه آن يک در ميان به طور قرينه از چهار ايوان با ورودی به شبستان بقعه به سبک قوسهای جناغی ساخته شده است. تزئينات ايوانها، مقرنسها،کاربنديهای گچی و گره سازی است و در قسمت بالای وروديها در هر ضلع پنجره چوبی پر کار و زيبايی تعبيه شده که نقوش آن گره سازی و از موتيفی به نام شمسه در طرحهای مختلف منشعب است. اضلاع چهارگانه ديگر بنا در نمای بيرونی بصورت طاق نماست و در وسط هر ضلع کلمه الله و سه کتيبه ديگر کلمه محمد (ص) را نمايش می دهد.

داخل اين بنا که بصورت چهار گوش است گچ کاری و آيينه کاری بسيار زيبايی متشکل از گل و بوته های اسليمی و تصاوير پرندگان با استعمال رنگ و گره سازی، در هم آميخته و جلوه خاصی را به اندرون بقعه بخشيده است. در گرداگرد بقعه سوره مبارکه جمعه به خط ثلث جلی نوشته شده است. بر فراز اين شبستان، گنبد بسيار زيبايی به سبک دو جداره از نوع گنبد پنج و هفت با ساقه بلند نشسته است. اين گنبد از پايين به بالا که تماماً کاشی کاری است از نظر تزئينات و نقوش به چهار قسمت تقسيم گرديده. ابتدا قسمت پايين گنبد که با کاشی های سفيد، مشکی، زرد و سبز اجرا شده، شکلهای صليب شکسته به سبک راسته خفته پديدار گشته است. بالای اين قسمت کتيبه ای است که با کاشی های رنگين محدود و کلمات علی (ع) به خط کوفی معقل در آن تکرار شده است. قسمت سوم گنبد با موتيف های هندسی که از خطوط متقاطع، لوزی های متقارن پديد آورده اند، تزئين گرديده است. منتهی اليه گنبد با خطوط مورب و موازی با کاشی رنگی مزين است. آنچه که مسلم است، سبک معماری نشان دهنده احداث بنا در قرن نهم هجری بوده و تزئينات الحاقی آن در اواخر دوران صفويه انجام شده است.

 بقعه امامزاده يحيی

 اين بقعه در شهرک صائين قلعه بر روی يک سايت تاريخی احداث گرديده است. محققين شرح الانساب وی را به امام موسی کاظم (ع) رسانيده اند. بنای امامزاده تماماض از آجرهای به ابعاد 5×21×21 سانتيمتر ساخته شده است. ورودی بنا مشرف بر يک هشتی است که عرض آن حدوداً نصف عرض شبستان بوده و به طور قرينه احداث گرديده است.

در سقف مسطح هشتی از تير و تخته استفاده شده است. با عنايت به قطر ديوارهايش به نظر می رسد که سقف آن قوسی بوده و در طول زمان فرو ريخته است. پلان اين بنا با بقعه قيدار نبی واقع در خدابنده قابل مقايسه می باشد. شبستان امامزاده دارای پلان مربع بوده که عرقچين گنبد به واسطه چهار گوشواره بر روی جرزهای چهارگانه استوار گرديده است. بک اين بنا از نوع گنبدهای دو پوششی زنگوله ای است و ديوارها نقش حايل را دارند. در قسمت داخلی هيچ نوع تزئيناتی در ارتباط با معماری وجود ندارد و سطح بنا با اندود گچ پوشانيده شده است. از نمای بيرونی منتهی اليه گنبد يک رديف کاشی به رنگ آبی فيروزه ای به عنوان دليل کاشی کاری اجرا گرديده و تزئينات آن منحصر به چند کاشی مزبور است. در داخل شبستان ضريح بسيار زيبای بر روی مزار نهاده شده. اين ضريح که از چوب چيت اشباع ساخته شده، به استناد کتيبه موجود از مصنوعات لاهيجان است که در کتيبه (لاهجان) قيد گرديده است.

در منتهی اليه اين ضريح کتيبه زيبايی به خط ثلث خفی سوره مبارکه (يس) نوشته شده و سپس نقوش و طرحهای اسليمی و گياهی در سطوح ضريح حکاکی گرديده است. در وسط ضلع شمالی ضريح، کتيبه بسيار زيبايی به خط ثلث نوشته شده است. با توجه به سبک ساختمانی و ترکيب کلی بنا احتمال دارد که بنای امامزاده متعلق به قرن هشتم هجری قمری باشد.

 بقعه شاهزاده زيدالکبير

 يکی از بقاع معتبر و معروف، بقعه شاهزاده زيدالکبير واقع در سمت شرقی شهر ابهر است. به استناد متون کتاب منتقله الطالبين شجره شاهزاده زيدالکبير به پيشوای مولای متقيان رسيده است. وی ابو علی محمد بن احمد بن عبدالله در دار بن علی بن زيد بن حسن بن علی بن ابيطالب عليه السلام و مادرش دختر عيسی ابو زيد بن حسين بن زيد شهيد بن علی زين العابدين بن حسين بن علی بن ابی طالب عليه السلام که پسر عيسی، ابوزيد همين شاهزاده زيدالکبير است که از مدينه به شهر ابهر عزيمت نموده و در اين محل دفن گرديده است.

ين بقعه از نظر سبک معماری در اين منطقه بی نظير است. اين بنا با زيبايی خاص با پلان مستطيل که در زوايای جبهه جنوبی دو نيم دايره آن را قطع نموده طراحی و اجرا گرديده است. بنا ابتدا بر روی دو رديف سنگ سبز تراشيده استوار و بقعه آن با آجر بطور ساده ساخته شده است.

قرينه سازی در اين بنا در دو جبهه شرقی و غربی شامل چهار ايوان است که از طريق دهليزها به يکديگر ارتباط دارند. بر فراز بقعه گنبد زيبايی از نوع گنبدهای مخروطی يا نوک تيز با دو پوشش بر جرزهای چهارگانه نشسته است.

ا ريشه گنبد ابتدا مربع و سپس به دايره تبديل شده و در کمر گنبد تزئيناتی از آجر به عنوان قرنيز با سبک زيبايی اجرا گرديده است. در تزئينات نيمه تمام گنبد کاشيهای آبی و زرد چشمگير می باشد. روی در ورودی بقعه که از چوب چيت است طرحهای زيبای هندسی و اسليمی حک گرديده و قطعه شعری به خط نسخ با مضمون زير روی آن نقش بسته است:

به تعمير شهزاده زيدالکبير که باشد به روز جزا دستگير

موفق شد استادکار جهان مسمی حسين کلب اين آستان

بتاريخ آن فکر کن (گل شکفت) مريزاد دست آفرين باد گفت

از مضمون شعر چنين مستفاد می گردد که بنا در سال 850 هجری قمری بدست استاد حسين مرمت شده، لکن سبک معماری و نحوه اجرای بنا حاکی از احداث آن در قرن نهم هجری می باشد، به عبارت ديگر اين بنا در سال 850 هجری قمری تعمير نشده بلکه احداث گرديده است.

 مسجد جامع زنجان

 مسجد و مدرسه جامع معروف به مسجد سيد در قلب بافت تاريخی شهر قرار گرفته است. اين مسجد از ضلع غربی با بازار قيصريه و از ضلع شرقی با معبر موصوف به کوچه مسجد سيد و از جبهه شمالی با خيابان امام و سبزه ميدان در ارتباط است. قبل از احداث خيابان امام کنونی سر درب اين مسجد به فضای بازی که در مقابل دارالحکومه به عنوان ميدان شهر مطرح بوده، اشراف داشته و هم اکنون ورودی اصلی آن محسوب می شود. ورودی غربی مجموعه را با مرکز تجاری قيصريه و ورودی شرقی آن، با بافت مسکونی مرتبط است.

مجموعه مسجد و مدرسه سيد توسط عبدالله ميرزا دارا پسر يازدهم فتحعلی شاه قاجار در هنگام حکمرانی در زنجان در سال 1242 هجری قمری احداث گرديده است. بر اساس مدارک و اسناد سال مزبور مربوط به اختتام آن است و هيچگونه افزايش مجموعه و الحاقات در دوره های بعدی مشاهده نمی گردد.

مجموعه تاريخی مسجد و مدرسه سيد يکی از بناهای ارزشمند داخل شهری است. اين مسجد بر اساس پلان مساجد چهار ايوانی ساخته شده است. طبق معمول، ايوان ورودی مقابل شاه نشين گنبد دار قرار داده شده است.

 مساجد با سبک چهار ايوانی در پی تحولات مهمی که در طرح مساجد در ايران پايه گذاری گرديده با الهام از معماری دوران پارتی (کاخ هتره) پديدار گشته و به اعتباری مسجد جامع زواره و به قولی ديگر مسجد جامع اصفهان از نخستين مساجدی هستند که به اين سبک ساخته شده اند.سطوح کلی اين ايوان با استفاده از کاشی های ختايی تزئين گرديده است. در داخل طاق نماها کلمات الله، محمد (ص)، علی (ع) به خط کوفی معقل به رنگ مشکی با زمينه نارنجی است و بالای آن را کتيبه طويلی به خط ثلث خفی زينت داده است. متن کتيبه خطبه ای است که با نام فتحعلی شاه قاجار آغاز شده و با نام بانی آن عبدالله ميرزا دارا ختم می گردد. از نوار فوقانی کتيبه تسمه کشی های تزئينی سقف آغاز شده و به نوبه خود به قسمتی از شمسه ختم می گردد. اضلاع شرقی و غربی در اين ايوان مزين به نقشهای لچک و ترنج است و طبق معمول بناهای دوران قاجار، رنگهای زرد و مشکی بر ساير رنگها غلبه دارد. پخی ايوان در نما با تکراری از کاشی با نقش هندسی پوشانيده شده. فيلپوش ايوان و سطوح جانبی جرزها با نقوش اسليمی و تکرار موتيفهای ترنجی زينت داده شده است. آنچه که بيشتر از همه خودنمايی می کند، نقش سمبليک درخت زندگی در دو طرف ايوان است که اين نقش يکی از موتيفهای شناخته شده در هنر ايرانی است.

صحن اين مسجد همانند ساير مساجد چهار ايوانی به شکل مربع مستطيل بوده و دارای 48 متر طول و 36 متر عرض می باشد. بر اساس مدارک متقن در وسط اين صحن يک واحد حوض بوده و گرداگرد آن را به استثنای جلوی حجرات و شبستانها، باغچه های پر گل و گياه پوشانيده بود. حدوداً در سال 1340 متوليان مسجد برای جلوگيری از گسترش رطوبت حاصله از درختان و باغچه ها به محدثات، که اين فکر و تصميم به دلايل عديده اشتباه بوده است نسبت به برچيدن فضای سبز مسجد اقدام نموده اند سپس متولی مسجد مجدداً در سال 1368 باغچه ها را بصورت محدود احيا نموده است.

 

در سمت شرقی و غربی اين صحن به طور قرينه 16 واحد حجره جهت طلاب علوم دينی قرار گرفته است. در مجموع با توجه به سايه روشن (کنتراست) داخل حجرات، تناسبات محسوس در عناصر و اندامهای بنا، فضای لازم را جهت تعليم و تعلم علوم دينی القا می نمايد. 

سقف ايوان کليه حجرات با استفاده از مقرنس کاری گچی تزئين گرديده که در بعضی از حجرات فرو ريخته است. 

 

فيلپوش کليه حجرات با کاشی های ختايی به سبک کار دوران قاجار و منقوش به نقوش اسليمی و گل و بوته با تنوع خاصی تزئين گرديده است و دو رنگ زرد و مشکی بر ساير رنگها غلبه دارد.

طبق معمول مسجد و مدرسه چهار ايوانی، شبستان اين مسجد در جبهه جنوبی صحن شامل سه واحد است، شبستان زنانه، شبستان مردانه در طرفين و شبستان گنبد دار در وسط و پشت ايوان قرار دارد. شبستان های زنانه و مردانه بطور قرينه هر کدام از چهار رديف در سه ستون تشکيل گرديده و بدين ترتيب 20 چشمه عرقچين بر گردۀ 36 تويزه قرار گرفته و قوس تويزه ها از نوع قوس خوزی (رومی) است. در وسط هر شبستان با خالی نمودن قسمتی از جرز جبهه جنوبی يک واحد محراب جای گرفته، تزئين اين عناصر را کاشيهای سبک قاجار در رنگهای زرد، سياه و سفيد منقوش به نقش معقل تشکيل داده است.

گنبد مسجد جامع زنجان از معدود گنبدهايی است که اين اندام بدون گوشواره و ترمپه بر روی جرزهای چهارگانه نشسته و در نتيجه تغيير پلان مربع به دايره در ضخامت تکيه گاه و جان گنبد مستهلک شده است.

گنبد مسجد جامع با کاشيهای فيروزه ای پوشانيده شده و در گريو آن سوره مبارکه الدهر به خط ثلث ديدگان را نوازش می دهد و سپس در رقوم بالايی کتيبه، تزئينات آن را لوزی های پيوسته و ترنجهای به سبک معقل با استفاده از کاشی هايی به رنگ زرد، مشکی، آبی تشکيل داده است.در انتهای فوقانی بنا علامتی از برنز به شکل گوی که مخروط نازکی بر آن سوار شده پايان گنبد را اعلام می نمايد.

 مسجد جامع قروه

 يکی از بناهای تاريخی ارزشمند منطقه ابهر رود، مسجد جامع قروه است. روستای قروه در کيلومتر 15 جاده ترانزيتی ابهر- تاکستان قرار دارد. معماری سيويل و صخره ای اين روستا بسيار جالب و در خور مطالعه و معرفی بوده و قابل مقايسه با معماری صخره ای علمکندی می باشد. هنوز آثار و بقايای منازلی که در دل کوه کنده شده اند با منظره بديعی خودنمايی می کند. در قلب اين روستا يکی از آثار ارزشمند دوران سلجوقی (قرن پنجم هجری قمری) به سبک چهار طاقی ساخته شده و گنبد بسيار زيبايی بر اضلاع چهارگانه به واسطه چهار فيلپوش استوار گرديده است.پلان اصلی مجموعه به جهت تغييرات ناشی از ريزش احتمالی شبستانها مستلزم حفاری علمی است. مسجد کنونی عبارت است از يک شبستان گنبد دار و دو شبستان در طرفين آن که شبستانهای اخير از مصالح خشت و آجرهای حاصله از تخريب ديوارهای قديمی ساخته شده و دارای سقفی از تير چوبی است. هنوز آثار و بقايای شبستانهای اصلی و ملحقات بنا در نمای بيرونی مسجد ديده می شود که از مدارک مطمئن در امر بازسازی خواهد بود. شبستان اصلی مسجد از آجر ساخته شده و دو نوع آجر در آن به خدمت گرفته شده است.

تزئينات مسجد جامع قروه علی رغم تحمل آسيبهای کلی و بسيار زياد، جالب توجه است و به طور کلی از آنچه که باقی مانده حداقل دو دوره تزئيناتی در اين بنا قابل تشخيص است.آثار و بقايای نقاشيهای روی گچ در زير کتيبه فعلی با رنگ کمتری قابل تشخيص است و نقوش دارای طرحهای گياهی و اسليمی است. احتمالاً اين تزئينات متعلق به دوران آل بويه می باشد.

محراب مسجد که با گود کردن جرز جنوبی ايجاد گرديده، به شدت تخريب شده اما هنوز آثار مقرنسهای گچی در قسمتی از بالای محراب باقی مانده است. اين محراب مزين به کتيبه جالبی به خط نسخ است و حکايت از احداث آن در سال 413 هجری قمری دارد. کتيبه ديگری در زير فيلپوشها به عرض 50 سانتيمتر در گرداگرد بنا به خط بسيار زيبای ثلث نوشته شده که تاريخ تعميرات را سال 585 هجری قمری معرفی می نمايد. کتيبه سومی در زير عرقچين گنبد نوشته شده.

در مجموع مسجد جامع قروه از آثار بسيار ارزشمند قرن پنجم هجری قمری است که قابل مقايسه با شبستانهای مسجد جامع قزوين و سجاس می باشد و مستلزم و مستحق حفاريهای علمی است.

 مسجد جامع قلابر

 روستای قلابر در 52 کيلومتری سمت جنوبی زنجان واقع است. در اين روستا آثاری از قلعه زيبايی در بالای کوه مشرف بر روستا ديده می شود. در دامنه غربی اين ارتفاعات، تل تاريخی مسجد جامع قلابر واقع است.اين تل تاريخی با همکاری روستائيان محلی مورد حفاری قرار گرفت و مجموعه بسيار ارزشمندی از دل خاک نمايان گرديد.

اين مجموعه از يک مسجد و يک خانقاه که احتمالاً بقعه نيز می تواند باشد تشکيل شده است. قسمت مسجد، پلان مربع نسبتاً کوچکی است که دور تا دور آن تا ارتفاع 5/1 متری از سنگ نوع تراورتن نامرغوب است و در منتهی اليه آن کتيبه ای متمايل به خط نسخ در دور تا دور مسجد به نظر می رسد. محراب آن که تماماَ از سنگ سفيد بوده و اسماء الله و ائمه اطهار و کلمه فاطمه همراه با نقوش اسليمی درون آن حکاکی شده است.هنگام خاکبرداری هيچ اثری از نوع سقف مسجد پديدار نگرديد و باقی مانده های ديوارها نيز بعلت تخريب، راهنما و الگويی به دست نمی دهد. لکن لاشه سنگهای اطراف بنا و قراين موجود و مقايسه با بناهای هم رديف آن احتمال دارد که سقف ابتدايی مسجد، گنبد مدوری بوده که به جهت عدم انسجام سنگها، فرو ريخته و در دوره های بعدی سقف آن با تير و تخته پوشش شده است. به هر تقدير سقف کنونی بعلت عدم اطمينان از نوع سقف، با تير چوبی بازسازی شده و هم اکنون به عنوان مسجد مردانه مورد استفاده اهالی می باشد.

 مسجد جامع سجاس

 مسجد جامع سجاس در شهرک فعلی سجاس در 12 کيلومتری شمال غربی شهرستان خدابنده قرار دارد. آثار و بقايای تاريخی در اين شهرک بيانگر عظمت آن در دوره های مختلف اسلامی است.

مسجد جامع سجاس را می توان يکی از آثار برجسته منطقه دانست. اين مسجد به سبک مساجد شبستانی ساخته شده است. آثار قوسهای فرو ريخته در جرز شمالی، معلوم می دارد که ملحقات و محدثات ديگری با شبستان موجود، مجموعه کاملتری را تشکيل می داده است. بنای موجود شبستان گنبد داری است که به سبک چهار طاقی احداث گرديده و جرزهای چهارگانه سنگينی گنبد را به عهده گرفته اند. اين مسجد به طور کلی از آجرهای به ابعاد 5×21×21 سانتيمتر ساخته شده است. گنبد با فاصله چهار فيلپوش بر روی جرزهای چهارگانه استوار گرديده است.

گنبد اين مسجد که از نوع گنبدهای يک پوششی است با آجر اجرا شده و تزئينات آن منحصراً به نقش ستاره ايرانی (ستاره پنج پر) محدود بوده که از آجر پديدار گرديده است. ورودی کنونی در جرز شمالی تعبيه شده و در جرزهای شرقی و غربی دو در بزرگ شبيه به ايوان، در ضلع جنوبی محراب مسجد در راستای قبله با خالی نمودن ديوار ايجاد شده است. قرينه محراب در جرزهای شرقی و غربی در حد فاصل در بزرگ، تزئيناتی نظير محراب انجام گرفتهکه تنها جنبه تشريفاتی داشته و به لحاظ تکميل قرينه سازی اجرا شده اند.

اين مسجد از نظر گچ بری و کتيبه ها بسيار ارزنده و قابل توجه است و چهار کتيبه در آن به چشم می خورد. ابتدا کتيبه ساقه گنبد است که به خط نسخ ابتدايی گچ بری گرديده و احتمالاً همزمان با احداث بنا بوده است. کتيبه فيلپوشها با خط ثلث زيبا رقم گرديده. اين کتيبه با توجه به سبک نوشتن احتمال دارد در دوران ايلخانی نوشته شده باشد. زير فيلپوشها کتيبه بسيار ارزنده ای به عرض حداقل 50 سانتيمتر در گرداگرد مسجد نوشته شده، متن کتيبه سوره 67 قرآن کريم (سوره مبارکه تبارک) است. کتيبه کوچک ديگری به خط کوفی اوايل قرن پنجم نوشته شده است. در مجموع کتيبه های اين مسجد از نظر سبک و تکنيک گچ بری با کتيبه های مسجد جامع قزوين و مسجد جامع قروه قابل مقايسه است. محراب مسجد سجاس با گچ بری های ارزنده متشکل از طرحهای اسليمی و گياهی طراحی و اجرا شده اند. تزئينات مسجد جامع سجاس با گچ بری های مساجد جامع اصفهان، قزوين و قروه قابل مقايسه است. اين مسجد متعلق به قرن پنجم هجری است.قبرستان تاريخی سجاس که به قبرستان شهدا معروف گرديده در منتهی اليه شهرک سجاس قرار گرفته است. اين قبرستان جايگاه پيکر شهدا است. سنگ قبرهای اين شهدا که مزين به نقوش اسليمی، درخت زندگی، طرحهای هندسی، اسماء الله و سور قرآنی به خط کوفی، نسخ و ثلث است، حجاری شده اند.

 

دی ان ان